काठमाडौं- करिब ७० प्रतिशत मानव शरीर पानीबाटै बनेको हुन्छ। हाम्रो शरीरमा भएको रगतलाई हरेक घण्टा मिर्गौलाले फिल्टर गर्छ, त्यसबाट पिसाब बन्ने हो।
हरेक घण्टामा प्रतिव्यक्तिको वजनअनुसार पिसाब थैलीमा ०.५ एमएल किलो पिसाब हुनुपर्छ। त्यसैले पनि स्वस्थ रहन शरीरमा पानीको मात्रा कायम राख्न आवश्यक छ। तर, शरीरमा धेरै कारणले पानीको कमी हुन्छ। यसरी पानीको कमी हुनुलाई डिहाइड्रेसन भनिन्छ।
अत्यधिक गर्मी, झाडापखाला, शरीरबाट रगत बगेमा र पानी कम पिउने गरेमा डिहाइड्रेसनको उच्च जोखिम हुन्छ। वान्ता हुनु, ज्वरो आउनु, पेटको समस्या देखिनु पनि पानीको कमी भित्र पर्छ। शरीरमा पानीको कमी हुँदा किड्नी फेल हुने, हाडजोर्नी बाउँडिने, ब्लड प्रेसर घट्ने, मुटुको चाल बढ्नेजस्ता जटिल समस्याहरू पनि देखिन सक्छन्।
पानीको कमीले देखिने समस्या
मिर्गौलामा समस्या : शरीरमा पानीको कमी हुँदा मिर्गौलामा समस्या देखिने गर्छ। रगतमा युरिया र क्रिएटिनाइनको मात्रा बढ्ने भएकाले त्यसले मिर्गौलामा असर पुर्याउँछ। पानीको कमी हुँदा विकारयुक्त वस्तु बाहिर निस्कन नपाउँदा मिर्गौलामा समस्या देखिन्छ।
रक्तचापमा कमी : शरीरमा पानीको कमीका कारण एक्कासी शरीरमा रक्तचाप (ब्लडप्रेसर) घट्ने हुन्छ । ब्लडप्रेसर घट्दा मुटुको चाल बढ्ने, रिँगटा लाग्ने, वान्ता आउनेलगायत समस्या देखिन्छन्।
छालासम्बन्धी समस्या : शरीरमा पानी कम हुँदा छाला सुक्खा हुने, चाउरी पर्ने, ओठ फुट्ने, सुक्खा हुने, छालामा चमक हराउने हुन्छ।
मुड परिवर्तन : शरीरमा पानीकै कमीले रिस उठ्ने, झर्को लाग्ने, बोल्न मन नलाग्ने हुन सक्छ, जसले गर्दा मानसिक असर पर्ने भएकाले मुड परिवर्तन हुने गर्छ।
जोर्नी र मांसपेशीमा समस्या : पानीले शरीरका जोर्नी तथा मांसपेशीलाई नरम बनाउँछ। पानीको मात्रा कम हुँदा हाडजोर्नी बाउँडिने, शरीर दुख्नेलगायत समस्या हुन्छन्।
पाचनसम्बन्धी समस्या : पानीको कमी हुँदा क्याल्सियम र म्याग्नेसियमको पनि कमी हुन्छ। र, पाचनसम्बन्धी समस्या आउँछ। पाचन प्रणालीमा समस्या आउँदा अल्सर हुने, पेटमा ग्यास जम्मा हुने, झाडापखाला लाग्ने, वान्ता हुने, खान मन नलाग्नेलगायत समस्या देखिन्छन्।
टाउको दुख्ने : शरीरमा पानीको कमी भएमा टाउको भारी हुने, दुख्ने, ज्वरो आउने, थकान महशुस हुने, चक्कर लाग्ने हुन्छ।
पिसाबको रंग परिवर्तन हुनु : पानीको कमीले पिसाबको रंग परिवर्तन हुने हुन्छ। पिसाबको रंग पहेंलो हुँदै जटिल अवस्थामा पुग्छ। २-३ घण्टाको फरकमा पिसाब सफा आइरहेको छ भने त्यो मानिसको शरीरमा पानी कम हुँदैन।
के गर्ने ?
– गर्मीयाममा पातलो कपडा लगाउने
– दिउँसो घाम लागेको र तापक्रम बढेको समयमा व्यायाम नगर्ने।
– पानी पिइरहने। मुख सुक्ने, प्यास लाग्ने, पिसाबको रंग परिवर्तन भएमा पानी पिउने।
– फलफूल खाने।
– अल्कोहलजन्य खानेकुरा नखाने।
– अन्य थप समस्या देखिएमा स्वास्थ्य संस्थामा गई चिकित्सकको सल्लाहबमोजिम गर्ने।
(नेपाल प्रहरी अस्पतालका फिजिसियन डा. यादवसँग कुराकानीमा आधारित)
