नेपालमा दशैं नजिकिँदै गर्दा हरेक वर्ष यसको मौलिकता, ऐतिहासिकता र सामाजिक स्वामित्वलाई लिएर विभिन्न बहस र दृष्टिकोणहरू अगाडि आउने गर्छन्। एकथरि बहसले दशैंलाई निश्चित जात (खासगरी बाहुन-क्षत्री) को मात्र पर्वका रूपमा चित्रण गर्दै यसको बहिष्कारको आह्वान गर्छ भने अर्कोथरिले यसलाई राष्ट्रीय सांस्कृतिक धरोहरका रूपमा लिन्छ।
के नेपालमा मनाइने दशैं भारतको हिन्दू परम्परासँग समान छ ? वा नेपालकै आदिवासी जनजातिहरूको संस्कृतिसँग मिसिएर बनेको एक प्रकारको ‘सांस्कृतिक रिमिक्स’ (Syncretism) हो ? यस प्रश्नको उत्तर खोज्नका लागि नेपालको इतिहास, सामाजिक संरचना र धार्मिक-सांस्कृतिक आदानप्रदानलाई निष्पक्ष र तार्किक रूपमा हेर्नुपर्ने हुन्छ।
१) भारतको ‘नवरात्रि/दुर्गापूजा’ र नेपालको ‘दशैं/बडादशैं’ बीचको अन्तर
जमरा र रातो टीकाः भारतका अधिकांश राज्यहरूमा नवरात्रि वा दुर्गापूजा मनाउँदा सेतो (चन्दन) टीका लगाउने वा टीका नै नलगाउने चलन छ। नेपालमा भने जौ, गहुँ वा मकैको जमरा उमार्ने र निधारभरि दही-अक्षता, र रातो रंग मिसाएर रातो टीका लगाउने मौलिक परम्परा छ।
बलि र खानपानः गुजरात, महाराष्ट्र, राजस्थानलगायत भारतका अधिकांश भागमा नवरात्रिलाई अत्यन्तै ‘वैष्णव’ वा शाकाहारी रूपमा ९ दिनसम्म उपवास बसेर मनाइन्छ। तर, नेपालमा (विशेषगरी नेवार, मगर, गुरुङ, खस-क्षत्री समुदायमा) शक्ति पूजाको रूपमा पशु बलि दिने र मासुलाई ‘प्रसाद’का रूपमा ग्रहण गर्ने/मांसाहार गर्ने परम्परा छ।
मान्यजनबाट आशिर्वादः भारतमा दुर्गापूजा मुख्यतया मन्दिर वा पण्डाल केन्द्रित (Community Puja) हुन्छ। नेपालमा भने दशैं मुख्यतया पारिवारिक र सामाजिक पुनर्मिलनको पर्व हो, जहाँ मान्यजनको हातबाट टीका-जमरा थापेर आशिर्वाद लिने विशिष्ट परम्परा छ।
२) नेपालका आदिवासी जनजाति र दशैंबीचको ऐतिहासिक-सांस्कृतिक सम्बन्ध
नेपालको दशैं केवल वैदिक वा पौराणिक हिन्दूशास्त्रमा आधारित मात्र छैन, यसमा नेपालका भूमिपुत्र तथा आदिवासी जनजातिहरूको परम्परागत जीवनशैली, कृषि संस्कृति र प्रकृति पूजाको ठूलो प्रभाव छ।
(क) जमरा र कृषि संस्कृति (नेपालका जनजाति र कृषक समुदाय)
जमरा उमार्ने परम्परा मूलतः प्रकृति पूजा र कृषि संस्कृतिसँग जोडिएको छ। घटस्थापनाको दिन अँध्यारो ठाउँमा पहेंलो जमरा उमार्नु भनेको नयाँ फसल वा अन्नको पूजा गर्नु हो। नेपालका किराँत, नेवार, मगर, थारूलगायत जनजातिहरू ऐतिहासिक रूपमा प्रकृति र भूमिलाई पूज्ने (Nature Worshippers) समुदाय हुन्। अन्नका अंकुरलाई समृद्धिको प्रतीक मान्ने यो परम्परा खस-आर्य र जनजाति दुवैको साझा कृषि जीवनशैलीसँग मेल खान्छ।
(ख) बलि प्रथा र तान्त्रिक परम्परा (मगर, नेवार र किराँत प्रभाव)
नेपालमा शक्तिपीठहरूमा बलि दिने परम्परा मूलतः शाक्त र तान्त्रिक (Tantric) परम्परा हो। इतिहासविद्हरूका अनुसार, नेपालका प्रमुख शक्तिपीठहरू (जस्तैः मनकामना, कालिका, गोरखा, पलाञ्चोक) मा ऐतिहासिक कालदेखि नै मगर, नेवार वा अन्य जनजातीय पुजारीहरूले नै पूजापाठ गर्दै आएका छन्।
गोरखाको मनकामना मन्दिरका पुजारी थापा मगर हुनु र दशैंको फूलपाती गोरखा दरबारबाट ल्याइनुले के देखाउँछ भने दशैंको शक्ति पूजामा मगर समुदायको भूमिका मेरुदण्डका रूपमा छ। काठमाडौं उपत्यकाका नेवार समुदायमा मनाइने ‘मोहिनी’ (मोहिनी नखः) दशैंकै रूप हो, जुन तान्त्रिक विधि र गुठी परम्परामा आधारित छ।
(ग) सेतो टीका र रातो टीकाको बहस
नेपालका कतिपय जनजाति (जस्तैः मगर, गुरुङ, राई, लिम्बू) मा पहिले सेतो टीका र जमरा लगाउने चलन थियो/छ, भने खस-आर्यमा रातो टीका। समयक्रममा यी दुवै परम्पराहरू एकापसमा घुलमिल भए। रातो रंगलाई शक्ति र विजयको प्रतीक मानियो भने सेतोलाई शुद्धताको।
३) के यो सांस्कृतिक समिश्रण (Cultural Remix) हो ?
सांस्कृतिक मानवशास्त्र (Cultural Anthropology) को दृष्टिकोणबाट हेर्दा कुनै पनि जीवन्त संस्कृति शुद्ध वा एकांकी हुँदैन। संस्कृति सधैं आदानप्रदानबाट समृद्ध हुन्छ।
नेपालको दशैंलाई ‘खस-आर्य र आदिवासी जनजाति संस्कृतिबीचको ऐतिहासिक समिश्रण’ (Syncretism) मान्न सकिन्छ। आर्य/वैष्णव-शाक्त पक्षः दुर्गा सप्तशती (चण्डी) पाठ गर्नु, नवदुर्गाको पूजा गर्नु र पौराणिक कथा (महिषासुर वध) लाई मान्नु वैदिक तथा शाक्त परम्पराबाट आएको हो।
जनजाति/प्रकृतिवादी पक्षः जमरा उमार्नु, बलि प्रथा, रक्सी/जाँडलाई ढोग्ने वा प्रसादका रूपमा प्रयोग गर्नु, मान्यजनबाट आशिर्वाद लिनु, पिङ खेल्नु र गाउँघरमा सामूहिक रूपमा बली चढाउने मार हान्नु वा काट्नु/रमाइलो गर्नु स्थानीय जनजातीय तथा कृषि संस्कृतिबाट आएको हो।
तसर्थ, नेपालको दशैं भारतबाट जस्ताको तस्तै ल्याइएको आयातित पर्व होइन; यो यहींका विभिन्न जातजातिहरूले शताब्दीऔंदेखि सहकार्य गर्दै विकसित गरेको ‘नेपाली मौलिक पर्व’ हो।
४) निष्कर्षः के दशैं बाहुनको मात्रै हो त ?
तार्किक र ऐतिहासिक तथ्यहरूका आधारमा निष्कर्ष निकाल्दाः दशैं कुनै एउटा जात वा बाहुनहरूको मात्र पर्व पटक्कै होइन। दशैंलाई केवल “बाहुनहरूको चाड” भन्नु अधुरो व्याख्या हो। यो नेपालकै सांस्कृतिक ‘रिमिक्स’ हो- जहाँ वैदिक पूजा र जनजाति परम्परा मिसिएर एक साझा राष्ट्रीय पर्व बनेको छ। दशैंको मूल आत्मा भनेको परिवारिक एकता, आशीर्वाद र सामूहिक उत्सव हो, जुन जातीय सीमाभन्दा परको मूल्य हो।
ऐतिहासिक स्वामित्वः शाहवंशीय राजा र खस-क्षत्री शासकहरूले यसलाई राज्यको उत्सवका रूपमा विस्तार गरे तापनि यसको जगमा मगर, नेवार, गुरुङ, थारू र अन्य भूमिपुत्रहरूको धार्मिक, तान्त्रिक र सामाजिक योगदान उत्तिकै छ।
साझा पहिचानः भारतको नवरात्रिभन्दा नेपालको दशैं भिन्न हुनुको मुख्य कारण नै यहाँका आदिवासी जनजातिहरूको परम्परा र संस्कृति यसमा समाहित हुनु हो। यदि यो बाहुनहरूको मात्रै वा भारतीय हिन्दू परम्पराको हुबहु नक्कल हुन्थ्यो भने यसमा जमरा, रातो टीका, तान्त्रिक बलि र जनजातीय पुजारीहरूको भूमिका रहने थिएन।
भूमण्डलीकरण र जातीय सचेतनाका कारण दशैंका केही राजनीतिक र सामाजिक पाटोमा असहमति वा बहस हुनु स्वाभाविक हो। तर, सांस्कृतिक र तार्किक रूपमा हेर्दा नेपालको दशैं बाहुन, क्षत्री, नेवार, मगर, गुरुङलगायत बहुसांस्कृतिक नेपाली समाजको साझा अन्तरक्रियाबाट बनेको एक मौलिक नेपाली पर्व हो।