काठमाडौँ । भारतको उत्तर प्रदेश स्पेशल टास्क फोर्स (एसटीएफ)ले लखनउमा सेप्टेम्बर ५ मा ४ किलो ह्वेलको बान्ता फेला पारेको छ । यसको लागत करिब १६ करोड रुपैयाँ रहेको बताइएको छ । पछिल्लो १५ महिनामा देशका विभिन्न स्थानबाट प्रहरीले करिब ३० किलो ह्वेलको बान्ता बरामद गरेको छ ।

अब तपाईको मनमा प्रश्न उठ्ने छ कि आखिर ह्वेलको बान्ता भनेको के हो ? यो कसरी बनाइन्छ ? किन करोडौंको मूल्य ?

ह्वेल उल्टी भनेको के हो ?

ह्वेल बान्तालाई एम्बरग्रिस भनिन्छ । यो शब्द फ्रान्सेली शब्द एम्बर र ग्रीसबाट आएको हो । जसको अर्थ खैरो एम्बर हो । यसलाई ह्वेलको बान्ता भनिन्छ । यो कडा मोम जस्तै हो । जुन शुक्राणु ह्वेलको पाचन प्रणालीमा उपस्थित आन्द्रामा बन्न पुग्छ ।

एम्बरग्रीस प्रायः समुद्रमा तैरिरहेको पाइन्छ । कहिलेकाहीँ यो समुद्र तटमा छालसँग पनि आउँछ । यसका साथै यो मरेको ह्वेलको पेटमा पनि फेला पार्न सकिन्छ । यसलाई समुद्रको खजाना वा तैरिरहेको सुन भनिन्छ । यो प्रायः चीन, जापान, अफ्रिका र अमेरिकाको तटमा र बहामाज जस्ता उष्णकटिबंधीय टापुहरूमा पाइन्छ ।

जब बान्ता ह्वेलको शरीरबाट बाहिर निस्कन्छ । यो सामान्यतया फिक्का पहेँलो रंगको हुन्छ । यो मोटो बोसो जस्तै हुन्छ । केही समयपछि यसको रंग गाढा रातो हुन्छ । कहिलेकाहीँ यो कालो र खैरो रंगको पनि हुन्छ ।

जब एम्बरग्रीस ताजा हुन्छ । यसले मल जस्तो गन्ध निकाल्छ । तर समय बित्दै जाँदा यसले मीठो र माटोको सुगन्ध विकास गर्छ । जुन लामो समयसम्म रहन्छ ।

ह्वेल उल्टी कसरी बन्छ

ह्वेलको बान्ता बन्ने प्रक्रियालाई प्रकृतिको सबैभन्दा अनौठो घटना मानिन्छ । विज्ञानले अझै पनि यो कसरी बन्यो भनेर निश्चित रूपमा थाहा छैन ।

क्रिस्टोफर केम्प, फ्लोटिंग गोल्डस् ए नेचुरल एन्ड (अप्राकृतिक) हिस्ट्री अफ एम्बरग्रिसका लेखक भन्छन् कि यसलाई व्हेलको उल्टी भन्नु सही छैन ।

केम्प भन्छन् कि कहिलेकाहीं, जब मासुको टुक्रा ह्वेलको पेटबाट यात्रा गरी यसको आन्द्रामा पुग्छ । जटिल प्रक्रियाबाट ह्वेलले बान्ता गर्छ । जसलाई पछि ह्वेलले फ्याँकिदिन्छ । सन् १७८३ मा जर्मन चिकित्सक फ्रान्ज स्वाइगरले यसलाई ‘कठोर व्हेलको गोबर’ भनेका थिए ।

ह्वेलले ठूलो मात्रामा समुद्री जीव खाँदा ह्वेलको आन्द्रामा एम्बरग्रिस वा ह्वेलको बान्ता जस्ता पदार्थ बनेर मासुको ठूलो टुक्रा पचाउने सिद्धान्त पनि छ । यस सिद्धान्तका अनुसार, एम्बरग्रिस शुक्राणु ह्वेलको आन्द्राको पित्त नलीमा उत्पादन हुन्छ ।

एम्बरग्रिस शुक्राणु ह्वेलबाट उत्पन्न भएको पत्ता लगाउने पहिलो जापानीहरू थिए । त्योभन्दा पहिले यो समुद्रको छेउमा बस्ने मौरीबाट वा राल भनिने जीवाश्म रूखबाट बनाइएको मानिन्छ । जसको ट्रंकबाट एम्बर बनाइन्छ ।

एक किलो ह्वेल बान्ताको मूल्य कति ?

अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा ह्वेलको बान्ताको मूल्य प्रतिकिलो दुई करोड रुपैयाँसम्म पर्छ । गत वर्ष मुम्बई प्रहरीले एक किलो ह्वेलको बान्ताको मूल्य एक करोड भारु भएको बताएको थियो । लखनउमा बरामद भएको ४.१२ किलोग्राम ह्वेल बान्ताको मूल्य यूपी एसटीएफले १६ करोड रुपैयाँ अर्थात करिब ४ करोड रुपैयाँ प्रतिकिलो दिएको छ ।

समग्रमा, ह्वेल बान्ताको मूल्य यसको शुद्धता र गुणस्तरद्वारा निर्धारण गरिन्छ ।