काठमाडौँ । लार्ज ह्याड्रन कोलाइडरः के ब्रह्माण्डमा रहेको कालो पदार्थको रहस्य अब समाधान हुनेछ ? ब्रह्माण्डको सबैभन्दा ठूलो रहस्यमय मानिने यो एउटा पजललाई सायद अब वैज्ञानिकहरूले समाधान गर्न सक्ने छन् । द लार्ज ह्याड्रन कोलाइडरले मंगलबार ५ जुलाईबाट पूर्ण शक्तिमा काम गर्न थाल्दै छ ।

यदि, वैज्ञानिकले कालो पदार्थको रहस्य बुझ्न सक्षम भए भने लार्ज हार्डन कोलाइडरले ठूलो सफलता हासिल गरेको यो पहिलोपटक हुने छैन । यसअघि यसले हिग्स बोसोन पत्ता लगाएको थियो । जुन २१ औँ शताब्दीको सबैभन्दा ठूलो खोज थियो । यो वर्ष हिग्स बोसनको खोजको दशौं वार्षिकोत्सव हो ।

लामो यात्रा

बेलायती अणु भौतिकविद् डा. क्लारा नेलिस्ट यस टिमको अह्म हिस्सा हुन् । जुन कालो पदार्थको खोजीको लागि बनाइएको थियो । तर शीर्ष वैज्ञानिक बन्ने उनको यात्रा सजिलो रहेन । उनी भन्छिन्, ‘हाम्रो स्कूलमा फिजिक्सका शिक्षक पनि थिएनन् ।’

उनले ए लेवलको लागि त्यहाँ फिजिक्स अध्ययन गर्न पाइनन् । र, पनि वैज्ञानिक बन्ने सपना पूरा गर्नका लागि अन्तै जानु परेको थियो । भन्छिन्, ‘फिजिक्स पढ्नका लागि मैले दुई दिन लामो यात्रा गर्नु परेको थियो । मेरा लागि प्र्रि–विश्वविद्यालय परीक्षाको प्रश्नपत्र तयार गरियो र आफ्नो स्कूलमा बसेर उक्त परीक्षा दिनु परेको थियो ।’

अनेक बाधालाई चिर्दै क्लारा छिट्टै अगाडिको पढाइका लागि म्यानचेस्टर विश्वविद्यालयमा पुगिन् । यहाँ उनले आफ्नो पिएचडीको लागि रिसर्च गरिन् । उनले एलएचसीसम्बन्धी प्रयोगमा काम थालिन् ।

जब हिग्स बोसोनको खोज भयो

हिग्स बोसोनको बारेमा पहिलोपटक सन् २०१२ मा प्रसिद्ध घोषणा हुनेबेला क्लारा सर्नमै थिइन् । उनी भन्छिन्, ‘भर्खरै पत्ता लागेको कणको घोषणा गर्न लागेको ऐतिहासिक क्षणको साक्षीका लागि ओडिटोरियममा सिट पाउनका लागि बाहिरै सुतेँ । टिमले भने कि उनले नयाँ कण पत्ता लगाएका छन् र यसको घोषणा गर्दैछन् । यस खोजले मलाई यस टिममा काम गर्न प्रेरित गरेको छ ।’

वास्तवमा हिगस बोसोनको खोजले पूरै दुनियाँमा चर्चा बटुलेको थियो । क्लारा भन्छिन्, ‘हिग्स बोसोन वास्तवमा एक विशेष कण हो । किनभने प्रारम्भिक कणहरूले आफ्नो द्रव्यमान प्राप्त गर्ने तरिका यससँग सम्बन्धित छ । जब यी कणहरू हिग्स क्षेत्रमा एकअर्कासँग सम्पर्कमा आउँछन्, तिनीहरूले द्रव्यमान प्राप्त गर्छन् । हिग्स बोसोन त्यो हो, जुन हामीले हिग्स क्षेत्रको अस्तित्व देखाउन प्रयोगमा पत्ता लगाउन सक्छौं ।’

वास्तवमा हिग्स फिल्ड एउटा ऊर्जा क्षेत्र हो । जसले इलेक्ट्रोन र क्वार्क जस्ता अन्य आधारभूत कणहरूलाई द्रव्यमान दिन्छ । हिग्स बोसनलाई भगवान कण भनिएको छ । किनभने द्रव्यमान प्राप्त गर्ने प्रक्रिया बिग ब्याङ्गसँग जोडिएको छ । वर्तमान ब्रह्माण्डको अस्तित्व बिग ब्याङ्गबाट आएको मानिन्छ ।

क्लारा भन्छिन्, ‘पछिल्ला केही वर्षहरु हाम्रा लागि रोमाञ्चित रहे । किनभने हामीले हाम्रा दुबै एक्सेलेटरहरू मर्मत र प्रयोगहरूमा अपग्रेड गरिरहेका थियौं ।’

यो अपग्रेडको अर्थ हो, यो अझ शक्तिशाली हुनेछ । अर्थात्, अब धेरै कणहरू एकअर्कासँग टक्कर हुने छन् र तिनीहरूमा अधिक घर्षण हुनेछ । यसको अर्थ विश्लेषणको लागि थप डाटा उपलब्ध हुनेछ ।

एलएचसीले अविश्वसनीय रूपमा ठूलो मात्रामा ऊर्जा प्रयोग गर्दछ । एक वर्षमा सर्नले एउटा सानो शहर जत्तिकै बिजुली खपत गर्छ । अर्थात् एक वर्षमा तीन लाख घरमा खपत हुने बिजुली सर्नमा खर्च हुन्छ ।

यो ऊर्जा को केहि प्रोटोन को गति बढाउन को लागी प्रयोग गरिन्छ । यो प्रयास यसको गतिलाई लगभग प्रकाशको गतिमा बढाउनको लागि गरिन्छ । जब यो ठोक्किन्छ, यो सानो कणहरूमा विभाजित हुन्छ ।

रहस्यमयी कालो पदार्थ

क्लारा भन्छिन्, ‘सर्नमा हामीलाई विश्वास छ कि यसले सबै डाटा कालो पदार्थको रहस्य खोल्न सहयोगी सावित हुनेछ ।’

क्लाराका अनुसार हाम्रो ब्रह्माण्डको ८० देखि ८५ प्रतिशतभन्दा बढी भाग अँध्यारो पदार्थले बनेको छ । प्रकाशसँग अन्र्तक्रिया नगर्ने भएकाले यसलाई डार्क म्याटर भनिन्छ । त्यसकारण हामी यसलाई देख्न सक्दैनौं ।

सबैभन्दा रोचक कुरा के छ भने, हामीलाई थाहा छैन वास्तवमा यो के हो ? वैज्ञानिकहरूले अहिलेसम्म कालो पदार्थको बारेमा अप्रत्यक्ष प्रमाण मात्र परीक्षण गरेका छन् । प्रत्यक्ष रूपमा, यसको कुनै निश्चित खोज अहिलेसम्म भएको छैन, अझै पनि यो कण रहस्यको आवरणमा बेरिएको छ ।

कालो पदार्थका बारेमा अलग–अलग भनाइ

वास्तवमा यो कण कस्तो हुनसक्छ । यससाग सम्बन्धित धेरै मत छन् । वैज्ञानिकहरुले रुचाइएको थ्योरीमध्ये एक हो ‘विक्ली इन्टरएक्टिभ म्यासिभ पार्टिकल’ ।
क्लारा भन्छिन्, ‘कालो पदार्थ अझैपनि एक ठूलो रहस्यका रुपमा छ । यो हाम्रो प्रयोगको लागि तयार भएनभएनको अझै हेर्न बाँकी छ ।

वैज्ञानिकहरूका लागि ब्रह्माण्ड एउटा रहस्य बनेको छ । जुन निरन्तर अल्झिएको नै छ । हामीलाई अझै थाहा छैन, वास्तवमा यो सबैभन्दा बढी कुन वस्तुले बनेको छ ।
क्लारा भन्छिन्, ‘मेरो व्यक्तिगत लक्ष्य मेरो करियरमा नै कालो पदार्थ खोज्नु हो । अन्यथा ब्रह्माण्ड हाम्रो लागि रहस्य नै रहनेछ ।’