काठमाडौं- हिन्दुकुश हिमालय क्षेत्रमा सन् २०२६ को मनसुन सुक्खा तर खतरनाक हुने चेतावनी वैज्ञानिकहरूले दिएका छन्।
उनीहरूका अनुसार यस क्षेत्रका केही भागमा कम वर्षा हुने अपेक्षा गरिए पनि तीव्र वर्षा, गर्मी र पानीको अभावले जोखिम बढाउन सक्छ।
यस वर्ष हिन्दुकुश हिमालयका केही भागमा सामान्यभन्दा कम मनसुन हुने पूर्वानुमानले विपद्को जोखिम कम गर्ने सम्भावना कम छ। छोटो अवधिको भारी वर्षा, बढ्दो तापक्रम र बढ्दो पानीको अभावले यो मौसमलाई अझ खतरनाक बनाउन सक्ने वैज्ञानिकहरूले चेतावनी दिएका छन्।
हालै प्रकाशित हिन्दुकुश हिमालय मनसुन आउटलुक २०२६ ले भुटान, भारत, नेपाल र पाकिस्तानलगायत धेरै देशमा सामान्यभन्दा कम वर्षा र सामान्यभन्दा बढी तापक्रमको भविष्यवाणी गरेको छ।
यसको बावजुद अचानक बाढी, पहिरो र अन्य खतराहरूको जोखिम उच्च देखिएको विज्ञहरूले चेतावनी दिएका छन्। इन्टरनेसनल सेन्टर फर इन्टिग्रेटेड माउन्टेन डेभेलपमेन्ट (इसिमोड)का पानी विज्ञ मनिष श्रेष्ठले भने, “कमजोर मनसुनमा पनि छोटो अवधिको तीव्र वर्षा प्रमुख चिन्ताको विषय बनेको छ। समुदाय र अधिकारीहरूले छोटो अवधिको पूर्वानुमान र सल्लाहहरूलाई ध्यानपूर्वक पालना गर्नुपर्छ।”
अनियमित वर्षा र बढ्दो तापक्रमको संयोजनले एउटै मौसममा खडेरी र बाढी दुवैको जोखिम बढाउने अपेक्षा गरिएको छ। लामो समयसम्म खडेरीपछि अचानक भारी वर्षा हुन सक्छ, जसले गर्दा विशेष गरी पहाडी क्षेत्रहरूमा बाढी र पहिरो आउन सक्छ।
“हालसम्मको परिस्थितिले समग्र सुक्खा मनसुनको संकेत गर्छ। तर, यसको अर्थ कम जोखिम होइन,” श्रेष्ठले भने, “छोटो, तीव्र वर्षाका घटनाहरूले अझै पनि गम्भीर खतरा निम्त्याउन सक्छ।”
बढ्दो तापक्रमले गर्मी बढाउने र पानीको उपलब्धता घटाउने सम्भावना पनि हुन्छ। मौसमको शुरुमा कम हिमपातले यस क्षेत्रको प्राकृतिक पानी बफरहरूलाई कमजोर बनाउँछ, जसले गर्दा नदी प्रणाली र भूजल रिचार्ज वर्षाको भिन्नताप्रति बढी संवेदनशील हुन्छ।
आउटलुकका सह-लेखक सार्थक श्रेष्ठले भने, “कम हिमपातको अर्थ यो क्षेत्रमा मनसुनमा कम मौसमी पानी प्रवेश गरिरहेको छ।”
यी संयुक्त जोखिमहरूले दक्षिण एसियाभरि विपद् योजना र प्रतिक्रिया व्यवस्थापनलाई पहिले नै जटिल बनाइरहेको विज्ञहरू बताउँछन्।
इसिमोडकी जल तथा विपद् जोखिम व्यवस्थापन प्रमुख नीरा श्रेष्ठ प्रधानले भनिन्, “मनसुनको बढ्दो अनिश्चितताले पहिले नै समन्वय चुनौतीहरू सिर्जना गरिरहेको छ। तयारीका लागि अब सरकार, प्राविधिक निकायहरू र स्थानीय अधिकारीहरू बीच बलियो समन्वय आवश्यक छ।”
इसिमोडको ‘आउटलुक’ले खाद्य उत्पादन, जलस्रोत र ऊर्जा प्रणालीहरूमा बढ्दो दबाब, साथै ग्रामीण र शहरी दुवै क्षेत्रमा बढ्दो जोखिमलाई पनि स्पष्ट बनाएको छ।
रिका इन्डियाका सीईओ रनित चटर्जीले भने, “लामो खडेरीपछि अनियमित वर्षाले पहिरोको जोखिम बढाउँछ। यसले बसाइँसराइ, बढ्दो खाद्य मूल्य, ऊर्जा तनाव र पर्यटनमा अवरोधहरू सहित सामाजिक-आर्थिक दबाबहरूलाई बढाउन सक्छ।”
वैज्ञानिकहरूले बलियो प्रारम्भिक चेतावनी प्रणाली र प्रभाव-आधारित पूर्वानुमानको आवश्यकतालाई पनि जोड दिएका छन्।
“खडेरी र बाढी जोखिम अब छुट्टाछुट्टै व्यवस्थापन गर्न सकिँदैन,” इसिमोडका वरिष्ठ सल्लाहकार अरुणभक्त श्रेष्ठले भने, “बढ्दो जटिल जोखिमहरूलाई सम्बोधन गर्न प्रारम्भिक चेतावनी प्रणाली, छोटो अवधिको पूर्वानुमान र स्थानीय स्तरको तयारीले एकसाथ काम गर्न आवश्यक छ।”
जलवायु परिवर्तन बढ्दै जाँदा केवल एक प्रकारको प्रकोपको लागि तयारी अब पर्याप्त नरहेको विज्ञहरूले चेतावनी दिएका छन्। “एउटै, अनुमानित प्रकोपको लागि तयारी गर्ने युग समाप्त भएको छ,” इसिमोडका विपद जोखिम न्यूनीकरण विशेषज्ञ शाश्वत सान्यालले भने, “प्रारम्भिक कार्य र प्रारम्भिक चेतावनी अब मुख्य आधार हुनुपर्छ।”
‘हिन्दूकुश हिमालय मनसुन आउटलुक २०२६’ धेरै विश्वव्यापी र क्षेत्रीय जलवायु मोडेलहरूबाट अनुमानहरूमा आधारित छ र यसले जुन-सेप्टेम्बर मनसुन मौसमको योजना र तयारीमा सरकारहरू, विपद् व्यवस्थापन एजेन्सीहरू र समुदायहरूलाई सहयोग गर्ने लक्ष्य राखेको छ।
बंगलादेश
“मनसुन पूर्वानुमानले गर्मी र असमान वर्षाको संयुक्त जोखिमको साथ कठिन मौसमलाई औंल्याउँछ,” बंगलादेश इन्जिनियरिङ र प्रविधि विश्वविद्यालयका प्राध्यापक एकेएम सैफुल इस्लामले भने, “विपद् व्यवस्थापन एजेन्सीहरूले प्रभाव-आधारित पूर्वानुमान र तयारीलाई बलियो बनाउनु आवश्यक छ किनकि जोखिमहरू बढ्दो रूपमा जटिल र अन्तरसम्बन्धित हुँदैछन्।”
भारत
“यस आउटलुकले विपद् व्यवस्थापन अधिकारीहरूलाई तयारी गर्ने महत्त्वपूर्ण अवसर प्रदान गरेको छ,” प्यालेडियम इन्डियामा विपद् जोखिम न्यूनीकरण र जलवायु लचिलोपनका टोली प्रमुख नवनीत यादवले भने, “कमजोर मनसुनमा पनि छोटो अवधिको तीव्र वर्षाले पहाडी उपत्यकाहरूमा अचानक बाढी र पहिरो निम्त्याउन सक्छ।”
नेपाल
“कमजोर मनसुनको साथ पनि, छोटो अवधिको तीव्र वर्षा प्रमुख चिन्ताको विषय बनेको छ,” इसिमोडका पानी विज्ञ मनिष श्रेष्ठले भने, “समुदाय र अधिकारीहरूले छोटो अवधिको पूर्वानुमान र सल्लाहहरू सावधानीपूर्वक पालना गर्न आवश्यक छ।”
पाकिस्तान
“सामान्यभन्दा कम हिमपात हुनुको अर्थ मनसुन कमजोर मौसमी पानी बफरबाट शुरु हुँदैछ,” रिमोट सेन्सिङ विशेषज्ञ शेर मुहम्मदले भने, “कम वर्षासँगै उच्च तापक्रमले नदी, मुहान र अन्य पानी प्रणालीहरूको रिचार्ज घटाउन सक्छ।”
इसिमोड बुलेटिनबाट