आसन्न निर्वाचन केवल एउटा प्राविधिक प्रक्रिया मात्र होइन। यो एउटा ठूलो वैचारिक र पुस्तान्तरणको प्रक्रिया पनि हो। न यो नियमित आवधिक निर्वाचन हो, न त कुनै सनकको भरमा घोषणा गरिएको मध्यावधि चुनाव। यो चुनाव गत २३-२४ भदौको ‘जेन-जी’ विद्रोह र त्यसले निर्माण गरेको नयाँ चेतनाको परिणाम हो।
यसैगरी, यो चुनाव केवल दलहरूको प्रतिस्पर्धा मात्र होइन। लोकतान्त्रिक संस्कृतिको परिपक्वताको परीक्षण पनि हो। चुनावको दिनसम्म आइपुग्दा जेन-जीले चाहेको, खोजेको के थियो भन्ने प्रश्नको ईतिश्री भएको छ। दलका घोषणापत्र, घरदैलो र भाषण आदि हेर्दा दल र नेताहरूले जवाफ होइन कि प्रश्न नै बिर्सिसकेको आभाष भएको छ। समयक्रममा, अर्को एउटा गम्भीर प्रश्न खडा भएको छ- यो निर्वाचनमा वास्तवमा कसको परीक्षा भइरहेको छ ? नेताहरूको कि आम मतदाताको ?
भाष्यको युद्ध : सत्यभन्दा कथ्यको प्रतिस्पर्धा
हालको चुनावी वातावरणमा नीति र कार्यक्रमभन्दा बढी भाष्यको प्रतिस्पर्धा देखिन्छ। पुराना दलहरूले स्थायित्व, अनुभव र व्यवस्था जोगाउने भाष्य निर्माण गरेका छन्। नयाँ दलहरूले परिवर्तन, वैकल्पिक राजनीति र पुरानो संरचनाविरुद्ध विद्रोहको कथा प्रस्तुत गरेका छन्।
यसरी चुनाव नीतिको प्रतिस्पर्धाभन्दा कथाको प्रतिस्पर्धा बन्दै गएको छ। सामाजिक सञ्जाल, जनसभाहरू र प्रचार अभियानहरूमा तथ्यभन्दा भावनाले बढी स्थान पाएको छ। परिणामत: मतदाता केवल कार्यक्रम होइन, एउटा कथा वा विश्वास रोज्ने स्थितिमा पुगेका छन्। यहींबाट प्रश्न शुरु हुन्छ- जब राजनीति भाष्यको युद्धमा रूपान्तरित हुन्छ, त्यसको निर्णायक को हुन्छ ? उत्तर स्पष्ट छ- मतदाता।
भदौको विद्रोहले प्रमाणित गरिसकेको छ कि अब नेपाली जनता यथास्थिति (‘स्टाटस को’) मा बस्न तयार छैनन्। नेताहरूले आफ्ना पुराना शैली सुधारेका छन् कि छैनन् ? उनीहरूका घोषणापत्रमा देशको बिग्रँदो अर्थतन्त्र सुधार्ने वास्तविक खाका छ कि केवल शब्दजाल मात्र ? के उनीहरूले नयाँ पुस्ताको आक्रोश र आवश्यकतालाई सही रूपमा आत्मसात् गरेका छन् ? यी प्रश्नहरूको उत्तरले नै उनीहरूको राजनीतिक भविष्य तय गर्नेछ।
नेताको परीक्षा : विश्वसनीयताको संकट
निस्सन्देह, यो चुनाव राजनीतिक दल र नेताहरूको पनि परीक्षा हो। दशकौं शासन गरिसकेका दलहरूका लागि यो उपलब्धि र असफलताको मूल्यांकनको क्षण हो। जनताले अब केवल वाचा होइन, परिणामको हिसाब मागिरहेका छन्।
नेताहरूको परीक्षा तीन आधारमा भइरहेको छ- विश्वसनीयता, उत्तरदायित्व र यथार्थवाद। घोषणापत्रमा लेखिएका योजनाहरू कार्यान्वयनयोग्य छन् कि केवल चुनावी आकर्षण मात्र हुन् ? विगतका प्रतिबद्धता पूरा भए कि भएनन् ? संकटको समयमा नेतृत्वले समाधान दियो कि समस्या बढायो ? यदि मतदाताले यी प्रश्नलाई गम्भीर रूपमा उठाए भने मात्र नेताहरूको वास्तविक परीक्षा सम्भव हुन्छ। अन्यथा चुनाव केवल नाराको प्रतिस्पर्धामा सीमित हुनेछ।
मतदाताको परीक्षा : लोकतन्त्रको वास्तविक केन्द्र
तर गहिरो रूपमा हेर्दा, यो चुनाव नेताभन्दा बढी मतदाताको परीक्षाजस्तो देखिन्छ। लोकतन्त्रमा अन्तिम शक्ति मतदातासँग हुन्छ। तर, त्यो शक्ति कति विवेकपूर्ण रूपमा प्रयोग हुन्छ भन्ने कुराले नै प्रणालीको गुणस्तर निर्धारण गर्छ।
मतदाताले के रोज्छन्- भावना कि तथ्य ? क्षणिक लाभ कि दीर्घकालीन नीति ? व्यक्तिगत सम्बन्ध कि सार्वजनिक हित ? यदि मतदाताले जातीय, क्षेत्रीय, भावनात्मक वा तत्कालीन लाभका आधारमा निर्णय गरे भने राजनीतिक संस्कृतिमा परिवर्तन सम्भव हुँदैन। दलहरू पनि त्यही रणनीति दोहोर्याइरहन्छन्, जसले मत जिताउँछ। त्यस अवस्थामा असफलताको जिम्मेवारी केवल नेतामा सीमित रहँदैन; मतदाता पनि त्यसका साझेदार बन्छन्।
त्यसैले, मतदाताको परीक्षण पनि त्यत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। लोकतन्त्र केवल नेताको वाचा वा घोषणापत्रमा टिक्दैन; जनताको विवेकमा टिक्छ। मतदाताले भावनात्मक आवेगभन्दा पर विवेकपूर्ण निर्णय गर्न सक्ने कि नसक्ने भन्ने कुरा लोकतान्त्रिक परिपक्वताको सूचक हुनेछ। मत केवल असन्तोषको आवाज हो कि भविष्य निर्माणको जिम्मेवारी ? यही प्रश्न मतदाताको उत्तरदायित्व हो। विशेषत: नयाँ पुस्ता- जेनजी आन्दोलनको ऊर्जा मतपेटिकामा रूपान्तरण हुन्छ कि सडकमै हराउँछ- यसले लोकतन्त्रको दिशा निर्धारण गर्नेछ। यसलाई पनि बुँदागत रूपमा हेरौं।
– मतदाताका लोकतान्त्रिक परिपक्वता:- मतदाताले भावनात्मक आवेगभन्दा पर जान सक्ने कि नसक्ने ? विवेकपूर्ण निर्णय गर्न सक्ने कि नसक्ने भन्ने कुराको परीक्षण हुनेछ।
– उत्तरदायित्वबोध:- जनताले आफ्नो मतलाई केवल असन्तोषको अभिव्यक्ति मात्र होइन, भविष्य निर्माणको जिम्मेवारीका रूपमा प्रयोग गर्ने कि नगर्ने भन्ने प्रश्नको परीक्षण हुनेछ।
– नयाँ पुस्ताको भूमिका:- जेनजी आन्दोलनले देखाएको ऊर्जा मतपेटिकामा कसरी रूपान्तरण हुन्छ भन्ने प्रसंगले मतदाताको परिपक्वताको परीक्षण हुनेछ।
यदि मतदाताले फेरि पनि व्यक्तिगत स्वार्थ, जात, धर्म वा पुरानो दलगत झुकावका आधारमा मतदान गरे भने भदौको विद्रोहको कुनै अर्थ रहने छैन। यो निर्वाचन मतदाताका लागि आफ्नो ‘विवेक’ र ‘क्रान्तिकारी चेत’को परीक्षा दिने अन्तिम मौका हो।
निष्कर्ष : दुवैको परीक्षा, तर निर्णायक मतदाताको
त्यसैले प्रश्न “कसको परीक्षा ?” को उत्तर एकतर्फी छैन। नेताहरू आफ्नो विश्वसनीयता, नैतिकता र क्षमता प्रमाणित गर्ने परीक्षामा छन्। तर, अन्तिम र निर्णायक परीक्षा मतदाताको हो- किनकि उनीहरूको निर्णयले मात्र राजनीतिक संस्कृतिको दिशा तय गर्छ। नेताहरू चुनाव जितेर सत्तामा पुग्छन्; तर लोकतन्त्र जित्छ वा हार्छ भन्ने कुरा मतदाताको चेतनाले निर्धारण गर्छ।
जेन-जी विद्रोहले एउटा स्पष्ट सन्देश दिएको थियो- समाजमा असन्तोष गहिरो छ। युवापुस्तामा राजनीतिक प्रणालीप्रति अविश्वास बढेको छ। यस्तो परिस्थितिमा हुन गइरहेको यो चुनाव नेपालको समग्र प्रणाली सुधार्ने अवसर पनि हो र पुरानै गल्ती दोहोर्याउने जोखिम पनि। यदि मतदाताले विवेकपूर्ण निर्णय गरे भने यो निर्वाचन राजनीतिक पुनर्जागरणको शुरुवात बन्न सक्छ। तर, यदि भाष्य, प्रचार र भावनात्मक उत्तेजनाले निर्णय निर्देशित गर्यो भने अस्थिरताको चक्र पुन: दोहोरिन सक्छ।