नयाँदिल्ली- बेंगलुरुका प्रसिद्ध साइकल चालक तथा फिटनेस ट्रेनर अनिल कडासुरको ४५ वर्षको उमेरमा निधन भयो। हृदयाघातका कारण भएको उनको मृत्युले शारीरिक फिटनेस र कार्डियक फिटनेस दुई फरक कुरा हुन् भन्ने प्रष्ट भएको छ।
फिटनेस राम्रो पाटो हो। त्यसको मतलब यो होइन कि तपाईंको मुटु पनि तीव्र व्यायामका लागि फिट छ। सामान्यतया मानिसको मुटु एक मिनटमा ६० देखि १०० पटक धड्किन्छ। एक व्यक्तिको अधिकतम सम्भावित हृदय गतिको ८० प्रतिशतभन्दा बढी हुनु हुँदैन। यो सीमा नाघ्नेबित्तिकै हृदयाघातको जोखिम बढ्न थाल्छ। हामीले व्यायामले हाम्रो मुटुमा कस्तो प्रभाव पार्छ भन्ने बारे चर्चा गर्छौं।
फिटनेसलाई लिएर हामीबीच धेरै मिथकहरू छन्। सामान्यतया मानिसहरू शारीरिक रूपमा फिट हुने मानिस सजिलै बिरामी पर्दैन भन्ने धारणा राख्छन्। तर, सत्य त्यसभन्दा फरक छ।
मिथक
यदि तपाईं शारीरिक रूपमा फिट हुनुहुन्छ भने तपाईंलाई हृदयाघात हुँदैन।
तथ्य
यदि पारिवारिक इतिहासमा हृदयाघात वा मधुमेह, कोलेस्टेरोल, रक्तचापजस्ता समस्याहरू छन् भने शारीरिक रूपमा फिट व्यक्तिलाई पनि हृदयाघात हुन सक्छ।
मिथक
यदि तपाईं दैनिक व्यायाम गर्दै हुनुहुन्छ भने मेडिकल टेस्टको आवश्यकता पर्दैन।
तथ्य
दैनिक व्यायाम गर्दा पनि तपाईं कुनै न कुनै रोगबाट पीडित हुन सक्नुहुन्छ, जुन अचानक बढेमा तपाईंलाई समस्यामा पार्न सक्छ। समय-समयमा चिकित्सा परीक्षण आवश्यक छ।
मिथक
तौल नियन्त्रणमा भए हृदयाघात हुँदैन।
सत्य
तपाईं कुनै पनि व्यायाम गरेर आफ्नो तौल नियन्त्रण गर्न सक्नुहुन्छ तर अन्य रोगहरूले गर्दा हृदयाघात हुनबाट जोगाउन सक्नुहुन्न।
मिथक
यदि तपाईं दैनिक व्यायाम गर्नुहुन्छ भने धुम्रपानबाट हुने हानी क्षतिपूर्ति हुनेछ।
तथ्य
व्यायामले तपाईंको शरीरलाई फिट राख्छ। तर, धुम्रपानका कारण रगत बाक्लो हुन थालेको छ, क्लोटिङको प्रवृत्ति बढ्दै गएको छ र फोक्सो कमजोर बन्दै गएको छ भने ती सबै हृदयाघातका प्रमुख कारण हुन्।
दैनिक १०० किलोमिटर साइकल चलाउँथे कडासुर
कडासुर दैनिक सय किलोमिटर साइकल चलाउने गर्थे। यसका लागि उनी राति २:३० बजे उठ्ने, आधा घण्टाभित्र फ्रेस भएर ३ बजेदेखि साइकल गुडाउँथे। उनले सय किलोमिटरको लक्ष्य ९ बजेअघि नै पूरा गर्थे।
४२ महिनासम्म यो दिनचर्यामा उनले दैनिक १०० किलोमिटर साइकल चलाइरहे। त्यसैले उनलाई सेन्चुरी म्यान पनि भन्ने गरिन्छ। ६ घण्टामा १०० किलोमिटर साइकल चलाउने उनको पेडलिङको तीव्रता अनुमान लगाउन सकिन्छ।
उच्च व्यायामले हृदयमा कस्तो प्रभाव पार्छ?
पर्याप्त आरामबिना उच्च तीव्रता गतिविधिहरूले हृदय कोशिकाहरूलाई ठूलो क्षति पुर्याउँछ, जसका कारण रगतमा प्रोटिनको स्तर बढ्छ। त्यसलाई ट्रोपोनिन भनिन्छ। यो हृदयाघात हुनुअघिको चेतावनी हो। लामो समयसम्म उच्च तीव्रताको व्यायाम गर्दा मुटुको धड्कन असामान्य हुन्छ। यो समस्या प्रायः खेलाडीहरूमा हुन्छ। मुटुको धड्कनमा यो अनियमितताका कारण कार्डियाक अरेस्ट हुन्छ वा मुटुको धड्कन बन्द हुन्छ।
खेलाडी र साइकल चालकहरूले बारम्बार सास फेर्न आवश्यक छ। किनभने, शरीरलाई छिटो काम गर्न धेरै अक्सिजन चाहिन्छ। यसले पम्पिङ र फिलिङ चेम्बरको आकार परिवर्तन गर्छ र मुटुका मांसपेशीहरू गाढा हुन थाल्छ। यसले मुटुको आकार बढाउँछ।
बाक्लो मांशपेशीका कारण सास फेर्न गाह्रो हुने र छाती दुख्ने सम्भावना हुन्छ। यसलाई हाइपरट्रोपिक कार्डियोमायोप्याथी भनिन्छ। यसले असामान्य हृदयाघात निम्त्याउँछ र अचानक मृत्यु हुन सक्छ।
के अधिक व्यायामले अझ फिट बनाउँछ?
होइन, यो मिथक हो। शरीरको आवश्यकता र क्षमताअनुसार व्यायाम गर्नुपर्छ। अत्यधिक व्यायामले मांसपेशी तनाव र असहनीय पीडा निम्त्याउन सक्छ। आराम नगरी लामो समयसम्म यसो गरिरहनु खतरनाक हुन सक्छ।
खतरा कसरी चिन्ने ?
कानपुरको हृदय रोग संस्थानका वरिष्ठ हृदय रोग विशेषज्ञ डा. अवधेश शर्मा भन्छन्, ‘मेडिकल जाँचबाहेक अर्को कुनै भरपर्दो विधि छैन। व्यायाम शुरु गर्नुअघि मुटुको पूर्ण जाँच गराउनुहोस्। म्याराथन वा लामो साइकल चलाएर कार्डियाक एमआरआई र रगत परीक्षण गर्नुपर्छ। सास फेर्न अलिकति पनि कठिनाइ भएमा तुरुन्तै चिकित्सकको सल्लाह लिनुहोस्।’
मुटुमा कुनै विशेष क्षमता हुन्छ ?
डा. शर्मा भन्छन्, ‘मुटुमा त्यस्तो निश्चित क्षमता हुँदैन। यो सबैको लागि फरक हुन सक्छ। तपाईं यसलाई नियमित व्यायाम र राम्रो खाने बानीसँग सुधार गर्न सक्नुहुन्छ।’ उनका अनुसार साताको ५ दिन एक घण्टा हल्का व्यायाम वा आधा घण्टा तीव्र व्यायाम गरेमा हृदयाघातको जोखिम ६० प्रतिशतले कम हुन्छ।
व्यायाम गर्ने सही तरिका
व्यायामको लागि कुनै प्रमाणित विधि छैन। यो व्यक्तिको शारीरिक क्षमता र स्वास्थ्य अवस्थामा निर्भर गर्दछ। फिट रहन र सामान्य स्वास्थ्य अवस्थामा रहन दिनको ७५ मिनटको तीव्र र १५० मिनट हल्का व्यायाम पर्याप्त हुन्छ।
डा. शर्मा भन्छन्, ‘फिट रहन शारीरिक गतिविधिमा धेरै महत्त्वपूर्ण छ। यदि यो अत्यधिक गरिएको छैन भने दैनिक शारीरिक क्रियाकलापमार्फत तपाईंको मांसपेशी बलियो हुन्छ।’
उनका अनुसार तन्तुहरूले पर्याप्त अक्सिजन र पोषक तत्वहरू पाउँछन्। मुटुको धड्कन सामान्य रहन्छ, मुटुले राम्रोसँग काम गर्छ। मुटु र फोक्सोको स्वास्थ्यमा सुधार हुन्छ। थप ऊर्जावान महशुस हुन्छ। राति राम्रोसँग सुत्नुपर्छ।
भास्कर डट कमबाट