भैरहवा । रुपन्देहीको सीमावर्ती चहलपहलले भरिएको सिद्धार्थनगर आज एउटा संवेदनशील मोडमा उभिएको छ। तीव्र शहरी विस्तार, बढ्दो व्यापारिक गतिविधि र घना बस्तीले यो नगरलाई आधुनिकताको मार्गमा अगाडि बढाइरहेको छ। बजारहरू व्यस्त छन्, नयाँ भवनहरू दैनिकजसो ठडिँदै छन्, सडकमा जनजीवन सक्रिय छ। तर यही विकासको गतिभित्र एउटा गम्भीर चुनौती मौन रूपमा विस्तार भइरहेको छ—फोहोर व्यवस्थापन।

दैनिक २० टनभन्दा बढी फोहोर उत्पादन हुने यस नगरमा व्यवस्थापनको समस्या नयाँ होइन, तर दिनप्रतिदिन जटिल बन्दै गएको छ। विगतमा विभिन्न प्रयासहरू भए, व्यवस्थापन स्थलहरू परिवर्तन गरिए, अस्थायी उपायहरू अपनाइए, तर दिगो र प्रभावकारी समाधान अझै स्थापित हुन सकेको छैन। यसले एउटा स्पष्ट सन्देश दिन्छ—फोहोर व्यवस्थापन केवल पूर्वाधार, बजेट वा सरकारी योजनाको विषय मात्र होइन; यो नागरिकको व्यवहार, बानी र चेतनासँग गहिरो रूपमा जोडिएको विषय हो।

हामी हरेक दिन घर, पसल, होटल, कार्यालय र बजारबाट फोहोर उत्पादन गर्छौं। तर त्यसको व्यवस्थापनमा हाम्रो जिम्मेवारीबोध अझै कमजोर देखिन्छ। एउटै झोलामा भान्साबाट निस्कने कुहिने फोहोर, प्लास्टिक, पोलिथिन, सिसा र धातु मिसाएर फाल्ने चलनले समस्या झन् गम्भीर बनाएको छ। स्रोतमै वर्गीकरण नहुँदा त्यसलाई पछि छुट्याउन थप समय, श्रम र स्रोत खर्चिनुपर्छ, जसले नगरपालिकाको प्रणालीमा अनावश्यक दबाब सिर्जना गरिरहेको छ।

यही अवस्थालाई परिवर्तन गर्न सिद्धार्थनगर नगरपालिका ले फोहोर वर्गीकरण अभियानलाई तीव्र बनाएको छ। गत चैत १८ गतेदेखि वर्गीकरण नगरिएको फोहोर संकलन नगर्ने कडा निर्णय कार्यान्वयनमा ल्याइएको छ। अब प्रत्येक घरधुरी, व्यवसाय, विद्यालय र संघसंस्थाले फोहोरलाई जैविक, अजैविक र कवाडजन्य गरी तीन भागमा छुट्याएर मात्र व्यवस्थापनका लागि दिनुपर्नेछ ।
जैविक फोहोरमा भान्साबाट निस्कने अवशेष, तरकारीका बोक्रा र पातपतिङ्गर पर्छन्, जसलाई कम्पोस्ट मलमा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ। अजैविक फोहोरमा प्लास्टिक, पोलिथिन, रबर र कपडा पर्छन्, जसलाई पुनःप्रयोग वा रिसाइकल गर्न सकिन्छ। सिसा, धातु र टिनजस्ता सामग्री कवाडजन्य फोहोरमा पर्छन्, जसलाई छुट्टै व्यवस्थापनमार्फत पुन प्रयोगमा ल्याउन सकिन्छ। यदि प्रत्येक नागरिकले घरमै फोहोर छुट्याउने अभ्यास सुरु गर्‍यो भने, नगरको समग्र व्यवस्थापन प्रणालीमा उल्लेखनीय सुधार आउन सक्छ।

हालसम्म डण्डा नदी किनार क्षेत्रमा फोहोर व्यवस्थापन हुँदै आएको थियो। स्थानीय अवरोधपछि बेलहिया बुटवल सडकखण्ड नजिक अस्थायी रूपमा डम्पिङ गरिँदै आएको छ। खाल्डोमा फोहोर पुर्ने, दुर्गन्ध कम गर्न रसायन प्रयोग गर्ने जस्ता उपायहरू अपनाइए पनि यी दीर्घकालीन समाधान होइनन्। यसले वातावरण प्रदूषण, दुर्गन्ध, स्वास्थ्य जोखिम र स्थानीय बासिन्दाको जीवनस्तरमा प्रत्यक्ष असर पारिरहेको छ।

नगरपालिकासँग करिब सय जनशक्ति र १२ वटा सवारी साधन भए पनि अव्यवस्थित फोहोर संकलनले व्यवस्थापनलाई अझ खर्चिलो र जटिल बनाइरहेको छ। यस्तो अवस्थामा नागरिकको सानो प्रयासले ठूलो परिवर्तन ल्याउन सक्छ। स्थानीयहरूका अनुसार सरसफाइ केवल सरकारी दायित्व होइन, यो हरेक नागरिकको साझा जिम्मेवारी हो। सचेतना र व्यवहार परिवर्तन बिना कुनै पनि अभियान दीर्घकालीन रूपमा सफल हुन सक्दैन।

नगरपालिकाले नियम उल्लंघन गर्नेलाई ५ हजार रुपैयाँसम्म जरिवाना गर्ने व्यवस्था पनि गरेको छ। तर सरसफाइ केवल दण्डको विषय होइन, यो सामाजिक संस्कारको विषय हो। जबसम्म मेरो घरजस्तै मेरो शहर भन्ने भावना विकास हुँदैन, तबसम्म सफा शहरको लक्ष्य अधुरो नै रहन्छ।

सीमावर्ती नगर भएकाले सिद्धार्थनगर मा बाह्य प्रभाव पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। छिमेकी क्षेत्रबाट आउने जनसंख्या, व्यापारिक गतिविधि र पर्यटकहरूको आवागमनले फोहोरको मात्रा थप बढाइरहेको छ। यस्तो अवस्थामा अन्तर-नगर समन्वय, क्षेत्रीय योजना र आधुनिक फोहोर प्रशोधन केन्द्रको आवश्यकता अझ बढी महसुस गरिएको छ। रिसाइकल उद्योग र ऊर्जा उत्पादनसँग जोडिएका परियोजनाहरूले यो समस्यालाई अवसरमा परिणत गर्न सक्ने सम्भावना बोकेका छन्।

यता नगर सुन्दरीकरणका लागि सडक किनारमा रोपिएका फूलहरू पनि संरक्षणको अभावमा नष्ट भइरहेका छन्। बिहानको हिँडडुलका क्रममा फूल टिप्ने र बोट बिगार्ने प्रवृत्तिले नगरको सौन्दर्यमा ह्रास ल्याइरहेको छ। नगरप्रमुखले यसलाई विकासमा सहयोगभन्दा बाधा भएको बताएका छन् र निगरानीका लागि कर्मचारी तथा नगरप्रहरी परिचालन गरिएको जानकारी दिएका छन्।

अर्कोतर्फ, दीर्घकालीन समाधानतर्फ पनि पहल सुरु भएको छ। कुहिने फोहोरलाई कम्पोस्ट मलमा रूपान्तरण गर्ने र नकुहिने फोहोरलाई पुनःप्रयोगमा लैजाने योजना अघि बढाइएको छ। यसले वातावरण संरक्षणसँगै आर्थिक अवसर सिर्जना गर्ने सम्भावना पनि देखाएको छ। फोहोरबाट मोहर निकाल्ने अवधारणाले अब व्यवहारमा रूप लिन थालेको छ।

सफा सिद्धार्थनगर निर्माण केवल एउटा नारा होइन यो व्यवहारमा उतार्न सकिने लक्ष्य हो। यसको सुरुवात ठूलो योजना वा महँगो प्रविधिबाट होइन, हाम्रो आफ्नै घरबाट हुन्छ। हामीले दैनिक उत्पादन गर्ने फोहोरलाई छुट्याउने सानो अभ्यासले नै ठूलो परिवर्तन ल्याउन सक्छ।

आज सिद्धार्थनगर एउटा स्पष्ट छनोटको सामु उभिएको छ पुरानै लापरवाहीलाई निरन्तरता दिने कि नयाँ सोच, सचेतना र जिम्मेवारीका साथ अगाडि बढ्ने। यदि दोस्रो बाटो रोजियो भने सफा, हराभरा र व्यवस्थित शहरको सपना अब टाढा छैन।