मानव सभ्यताको विकासक्रममा युद्धले महत्त्वपूर्ण तर विवादास्पद भूमिका खेलेको छ। प्राचीन कालदेखि नै शक्ति, भू-भाग, स्रोतसाधन र विचारधाराका कारण भएका युद्धहरूले राज्य निर्माण, प्रविधिको विकास, राजनीतिक संरचनाको परिवर्तन र अन्तर्राष्ट्रीय सम्बन्धको स्वरूप निर्धारण गरेका छन्। तर, युद्धले विनाश, मानव पीडा र आर्थिक अस्थिरता पनि साथमै ल्याएको छ। इतिहासले देखाउँछ- युद्धले कहिलेकाहीं नयाँ व्यवस्था जन्माएको भए पनि त्यसको मूल्य अत्यन्त महँगो परेको छ।
वर्तमान समयमा शुरु भएको इरानसँग सम्बन्धित युद्धको प्रसंगले फेरि एकपटक विश्व शान्ति, ऊर्जा सुरक्षा र अन्तर्राष्ट्रीय कूटनीतिक सन्तुलनबारे गम्भीर प्रश्न उठाएको छ। मध्यपूर्व क्षेत्र विश्व अर्थतन्त्रसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको भएकाले यस्तो द्वन्द्वले केवल क्षेत्रीय मात्र नभई वैश्विक प्रभाव पार्ने सम्भावना रहन्छ। त्यसैले मानव सभ्यताको विकासमा युद्धको प्रभावलाई ऐतिहासिक दृष्टिले विश्लेषण गर्दै वर्तमान परिस्थितिसँग जोडेर हेर्नु आवश्यक देखिन्छ।
यस युद्धले नेपाल र नेपालीहरूको जीवनमा पार्न सक्ने प्रभाववारे यहाँ उल्लेख गर्ने प्रयास गरिएको छ। र, नेपाल सरकारले नेपालीहरूको सुरक्षालाई ध्यानमा राखेर अत्यन्त गम्भीरतापूर्वक दायित्व वहन गर्नुपर्ने अवस्था आएको छ।
विदेशमा रहेका नेपाली नागरिकको सुरक्षा
नेपाल सरकारले इजरायल, इरान तथा अन्य मध्यपूर्वी देशहरूमा रहेका नेपालीहरूलाई सतर्क रहन, घरभित्र बस्न र स्थानीय सुरक्षा निर्देशन पालना गर्न आग्रह गरेको छ।
परराष्ट्र मन्त्रालयले सम्बन्धित देशस्थित नेपाली दूतावासहरूसँग समन्वय गरेर स्थिति निगरानी गर्ने र आवश्यक परे सहयोग गर्ने काम गर्छ।
रेमिट्यान्स र रोजगारी
धेरै नेपालीहरू कतार, यूएई, साउदी अरेबियाजस्ता मध्यपूर्वी देशहरूमा काम गर्छन्। यदि युद्ध फैलियो भने रोजगारीमा असर पर्न सक्छ, कामदारहरू स्वदेश फर्किनुपर्ने अवस्था आउन सक्छ, रेमिट्यान्स घट्न सक्छ।
रेमिट्यान्स नेपालको अर्थतन्त्रको ठूलो आधार भएकाले यसले घरेलु आय र आर्थिक गतिविधिमा दबाब पार्न सक्छ।
आयात लागत र व्यापार
मध्यपूर्वमा युद्ध हुँदा प्रायः विश्व बजारमा तेलको मूल्य बढ्छ। विशेषगरी स्ट्रेट या हर्मुजजस्ता महत्त्वपूर्ण समुद्री मार्ग प्रभावित भएमा तेलको मूल्य बढ्दा इन्धन महँगो हुन्छ, ढुवानी खर्च बढ्छ, दैनिक उपभोग्य वस्तुहरूको मूल्य बढ्न सक्छ (महँगी बढ्ने सम्भावना)। नेपालले सम्पूर्ण इन्धन आयात गर्ने भएकाले विश्व बजारको मूल्य वृद्धिले छिट्टै असर गर्छ।
इन्धन महँगिँदा तरकारी, चामल, खाने तेलजस्ता वस्तुको मूल्य बढ्छ, निर्माण सामग्री महँगो हुन्छ, आयातित सामान (इलेक्ट्रोनिक्स, लत्ताकपडा, औषधि) महँगो हुन सक्छ। केही साताभित्रै महँगी बढ्ने सम्भावना हुन्छ।
युद्धका कारण अन्तर्राष्ट्रीय ढुवानी प्रणाली प्रभावित भएमा आयात-निर्यातमा समेत अवरोध आउन सक्छ।
कूटनीतिक सन्तुलन
नेपाल असंलग्न नीति अपनाउने देश भएकाले प्रायः शान्ति र संयमको अपील गर्छ। युद्धले नेपाललाई आफ्ना नागरिकको सुरक्षा सुनिश्चित गर्दै अन्तर्राष्ट्रीय सम्बन्धमा सन्तुलन कायम राख्न चुनौती दिन सक्छ।
आर्थिक तरंग प्रभाव
विश्व बजार अस्थिर भएमा लगानी घट्न सक्छ, निर्यातमा असर पर्न सक्छ, विदेशी सहायता र लगानीमा कमी आउन सक्छ। नेपालको अर्थतन्त्र सानो र बाह्य बजारसँग जोडिएको भएकाले विश्व आर्थिक अस्थिरताको असर यहाँ छिटो देखिन सक्छ। आर्थिक सुस्ती हुन्छ, व्यवसायीहरूको आत्मविश्वास घट्न सक्छ, सेयर बजार अस्थिर हुन सक्छ। साना व्यवसायहरूमा सबैभन्दा पहिला दबाब देखिन सक्छ।
मुख्य निष्कर्ष
नेपालमा प्रत्यक्ष सैन्य प्रभाव पर्ने सम्भावना निकै कम छ। तर, अप्रत्यक्ष आर्थिक प्रभाव (रेमिट्यान्स, इन्धन मूल्य, महँगी) उल्लेखनीय हुन सक्छ। सरकारले स्थिति निगरानी गर्दै नागरिकको सुरक्षालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। कालोबजारी नियन्त्रण गर्दै उपभोग्य सामग्रीको आपूर्तिमा कमी वा अप्ठ्यारो आउन दिनु हुँदैन।