नयाँदिल्ली (बीबीसी)- गत बुधबार अमेरिकाको राजधानी वासिङ्टन डीसीमा ह्वाइट हाउस नजिकै भएको आक्रमणपछि अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले तेस्रो विश्वका देशका नागरिकहरूलाई अमेरिका प्रवेश गर्न स्थायी रूपमा प्रतिबन्ध लगाउने घोषणा गरे।
यद्यपि, राष्ट्रपति ट्रम्पले ‘तेस्रो विश्व’मा कुन देशहरू समावेश छन् वा उनको घोषणा कुन देशहरूमा लागू हुनेछ भनेर निर्दिष्ट गरेनन्। यसले प्रश्न उठाउँछ- तेस्रो विश्व के हो र कुन देशहरू यसमा समावेश छन् ?
तेस्रो विश्व के हो ?
‘तेस्रो विश्व’को कुनै स्पष्ट भौगोलिक वा शाब्दिक परिभाषा छैन। यो शब्द सामान्यतया गरिब र पिछडिएका देशहरूलाई वर्णन गर्न प्रयोग गरिन्थ्यो।
यो शब्द बीसौं शताब्दीको सेकेन्ड हाफमा विशेष गरी लोकप्रिय भयो, जब विश्वभरका धेरै देशहरूले युरोपेली औपनिवेशिक शासनबाट स्वतन्त्रता प्राप्त गरिरहेका थिए।
‘तेस्रो विश्व’ शब्द विश्वव्यापी औद्योगिक राष्ट्रहरूलाई जोड्ने आर्थिक र राजनीतिक सम्बन्ध बाहिर रहेका राष्ट्रहरूलाई वर्णन गर्न प्रयोग गरिएको थियो। यीमध्ये धेरै पूर्व युरोपेली देशका उपनिवेशहरू थिए।
यद्यपि ‘तेस्रो विश्व’ शब्द मूलतः शीतयुद्धको समयमा पश्चिमी पूँजीवादी समूह वा सोभियत कम्युनिस्ट समूहको कित्तामा नभएका देशहरूलाई वर्णन गर्न प्रयोग गरिएको थियो। अमेरिकी नेतृत्वमा पहिलो, सोभियत संघको नेतृत्वमा दोस्रो र दुवैभन्दा बाहिर रहेको उदीयमान तेस्रो विश्व थियो।
यद्यपि, ‘तेस्रो विश्व’ शब्द पछि गरिब, अविकसित वा विकासशील देशहरूलाई वर्णन गर्न प्रयोग हुन थाल्यो।
यो शब्द कहाँबाट आयो ?
फ्रान्सेली जनसंख्याविद् अल्फ्रेड साउभीले पहिलोपटक सन् १९५२ मा ‘तेस्रो विश्व’ शब्द प्रयोग गरे। एक लेखमा उनले लेखे, ‘तेस्रो विश्व बेवास्ता गरिएको, घृणित, शोषित, तेस्रो सम्पदाजस्तै पनि केही बन्न चाहन्छ।’
जनसंख्याविद् तथा अर्थशास्त्री अल्फ्रेड साउभीले पहिलोपटक ‘तेस्रो विश्व’ शब्द प्रयोग गरे, जसमा तेस्रो सम्पदा (किसान, मजदुर र आम जनता) लाई जनाइएको छ, जसलाई पहिलो सम्पदा पादरीहरू र दोस्रो सम्पदा कुलीन वर्गले शोषित र वञ्चित गरेका थिए। एक अर्थमा उनले शोषित र वञ्चित देशहरूको वर्णन गर्न ‘तेस्रो विश्व’ शब्द प्रयोग गरे। तर, शोषित र वञ्चित देशहरू प्रगति गर्न चाहन्थे।
यद्यपि, ‘तेस्रो विश्व’ देशहरूको परिभाषा र बुझाइ आज परिवर्तन भएको छ। हाल, ‘तेस्रो विश्व’ शब्द राजनीतिक र आर्थिक सन्दर्भमा विरलै प्रयोग गरिन्छ।
अब ‘ग्लोबल साउथ’ वा ‘विकासशील देशहरू’ वा ‘कम र मध्यम आय भएका देशहरू’ जस्ता वाक्यांशहरू त्यस्ता देशहरूलाई जनाउन प्रयोग गरिन्छ।
अपमानजनक सम्बोधन
हाल कुनै देशका लागि ‘तेस्रो विश्व’ शब्द प्रयोग गर्नु अपमानजनक मानिन्छ। सन् २०२२ मा संयुक्त राष्ट्र संघका महासचिव एन्टोनियो गुटेरेसले भनेका थिए, ‘तेस्रो विश्व’ शब्द पुरानो र अपमानजनक छ। अब हामी विकासशील देशहरू वा ग्लोबल साउथको कुरा गर्छौं।’
यो शब्दले सामान्यतया कम प्रतिव्यक्ति कुल गार्हस्थ्य उत्पादन, उच्च गरिबी दर, कमजोर औद्योगिक पूर्वाधार, राजनीतिक अस्थिरता वा कच्चा पदार्थ, कृषि उत्पादन र खनिजजस्ता प्राथमिक उत्पादनहरूको निर्यातमा केन्द्रित अर्थतन्त्र भएका देशहरूलाई समावेश गर्छ।
यद्यपि, विज्ञहरूले तेस्रो विश्वलाई आर्थिकभन्दा राजनीतिक अवधारणा पनि मानेका छन्।
अमेरिकी समाजशास्त्री, लेखक तथा प्राध्यापक इरविन लुइस होरोविट्जले आफ्नो पुस्तक ‘थ्री वड्र्स अफ डेभलपमेन्टः द थ्योरी एन्ड प्राक्टिस अफ इन्टरनेसनल स्ट्रेटिफिकेसन’मा लेखेका छन्, ‘तेस्रो विश्व एक राजनीतिक अवधारणा हो, आर्थिक होइन। यसले शीतयुद्धको समयमा असंलग्न रहेका देशहरूलाई जनाउँछ।’
सन् १९७० को दशकमा विश्व बैंकका अर्थशास्त्री होलिस चेनरीले लेखेका थिए, ‘तेस्रो विश्व शब्दले आफ्नो उपयोगिता गुमाएको छ। यसले दक्षिण कोरियाजस्ता विकसित देशहरूलाई सोमालियाजस्ता असफल राज्यहरूसँग जोड्छ।’
वर्तमानमा थर्ड वर्ल्ड
आज कुनै देशका लागि ‘तेस्रो विश्व’ शब्द प्रयोग गर्नु अपमानजनक मानिन्छ। अब कुनै देशलाई ‘विकासशील’ वा ‘सीमान्त’ भनिन्छ।
विकासशील ती राष्ट्रहरू हुन्, जो जनताको जीवनस्तर सुधार गर्न शिक्षा, स्वास्थ्य र व्यापारजस्ता पूर्वाधारलाई सुदृढ पार्न प्रतिबद्ध छन्। सीमान्त ती राष्ट्रहरू हुन्, जसले यो प्रक्रिया भर्खरै शुरु गरिरहेका छन्।
संयुक्त राष्ट्र संघले केही राष्ट्रहरूलाई कम विकसित (पहिले चौथो विश्व) भनेर पनि सम्बोधन गर्छ। यी ती देशहरू हुन्, जो विश्वव्यापी आर्थिक प्रणाली, प्रविधि र राजनीतिबाट अलग छन्।
आर्थिक र राजनीतिक आधारमा विश्वलाई वर्गीकृत वा विभाजन गर्न विभिन्न शब्दहरू प्रयोग गरिएको छ। उदाहरणका लागि ‘पहिलो विश्व’ले आर्थिक रूपमा बलिया देशहरूलाई जनाउँछ।
पहिलो विश्वमा सामान्यतया पूँजीवादी देशहरू समावेश हुन्छन्, जो अत्यधिक औद्योगिक छन्। यद्यपि, यो शब्द अब पुरानो भइसकेको छ। यदि आज पहिलो विश्व देशहरूको सूची संकलन गरिएको थियो भने यसमा जापान, उत्तरी अमेरिका र पश्चिमी युरोपेली देशहरू समावेश हुनेछन्। केही पूर्वी युरोपेली, दक्षिण अमेरिकी र एसियाली देशहरूलाई पनि यसमा समावेश गर्न सकिन्छ।
त्यसो भए वर्तमान सन्दर्भमा तेस्रो विश्वका देशहरू कुन हुन सक्छन् ? ‘तेस्रो विश्व’ शब्द अब एक अप्रचलित र अपमानजनक शब्द हो। यद्यपि, वर्तमान आर्थिक परिदृश्यमा यसमा कम आय भएका वा कम विकसित देशहरू समावेश हुन सक्छन्।
हाल संयुक्त राष्ट्र संघको कम विकसित देशहरूको सूचीमा ४४ मुलुक समावेश छन्। यी मध्ये ३२ अफ्रिका महादेशका छन्।
अफ्रिकी देशहरू (३२)
अंगोला, बेनिन, बुर्किना फासो, बुरुन्डी, सेन्टर अफ्रिकन रिपब्लिक, चाड, कोमोरोस, डेमोक्रेटिक रिपब्लिक अफ कंगो, जिबुटी, इरिट्रिया, इथियोपिया, गाम्बिया, गिनी, गिनी-बिसाउ, लेसोथो, लाइबेरिया, माडागास्कर, मलावी, माली, मौरिटानिया, मोजाम्बिक, नाइजर, रुवान्डा, सेनेगल, सियरा लियोन, सोमालिया, साउथ सुडान, सुडान, टोगो, युगान्डा, तान्जानिया र जाम्बिया।
एसिया (८)
अफगानिस्तान, बंगलादेश, कम्बोडिया, लाओस, म्यानमार, नेपाल, टिमोर-लेस्टे, यमन।
क्यारिबियन (१)
हाइटी
प्रशान्त (३)
किरिबाटी, सोलोमन आइल्यान्ड, तुभालु