नयाँदिल्ली (बीबीसी)- विशेष गरी ज्वरो, खोकी र चिसोजस्ता अवस्थाहरूका लागि डाक्टरसँग परामर्श नगरी सीधै केमिस्टहरूबाट औषधि किन्नु सामान्य कुरा हो।
यस्ता अवस्थामा मानिसहरू प्रायः अनलाइन पढेर वा कसैलाई सोधेर औषधि किन्न सीधै फार्मेसीमा जान्छन्। र, पसलमा भएको व्यक्तिसँग मात्र परामर्श गरेर औषधि वा सिरप किन्छन्। तर, कहिलेकाहीं यो खतरनाक सावित हुन सक्छ।
उदाहरणका लागि भारतका मध्य प्रदेश र राजस्थानमा हालै बालबालिकाको मृत्युपछि खोकीको सिरपको गुणस्तरको बारेमा गम्भीर प्रश्नहरू उठेका छन्। मध्य प्रदेशले तमिलनाडुमा निर्मित कोल्ड्रिफ खोकीको सिरपलाई पनि प्रतिबन्ध लगाएको छ।
अहिले भारतमा खोकीको सिरपको बारेमा बहस जारी छ र अन्य देशहरूमा निर्यात हुने भारतीय खोकीको सिरपको बारेमा समय-समयमा प्रश्नहरू पनि उठाइएका छन्।
सन् २०२२ मा विश्व स्वास्थ्य संगठनले अफ्रिकी देश गाम्बियामा ६६ बालबालिकाको मृत्युपछि एक भारतीय औषधि कम्पनीबाट चार खोकी र चिसोको सिरपको बारेमा चेतावनी जारी गरेको थियो। त्यतिबेला पनि निकै हंगामा भएको थियो।
यद्यपि, मध्य प्रदेश र राजस्थानमा हालै भएका घटनाहरूलाई ध्यानमा राख्दै, केन्द्र सरकारले बालबालिकाका लागि खोकीको सिरपको प्रयोगको बारेमा सल्लाह जारी गरेको छ। स्वास्थ्य मन्त्रालयले दुई वर्ष र सोभन्दा कम उमेरका बालबालिकालाई खोकी र रुघाखोकीका औषधिहरू नदिन सल्लाह दिएको छ।
पाँच वर्ष र सोभन्दा माथिका बालबालिकाका लागि यस्ता औषधिहरू सामान्यतया सिफारिस गरिँदैन। तर, यदि छन् भने खुराक सावधानीपूर्वक निगरानी गर्नुपर्छ र एकै साथ धेरै औषधिहरूबाट बच्नुपर्छ।
मन्त्रालयले यस विषयमा सबै राज्य र केन्द्र शासित प्रदेशका स्वास्थ्य सेवा निर्देशकहरूलाई पत्र पनि लेखेको छ। निर्देशनमा बालबालिकामा हुने खोकी सामान्यतया आफैं निको हुन्छ र प्रायः औषधिको आवश्यकता पर्दैन भन्ने उल्लेख छ।
यस्तो अवस्थामा खोकीको सिरप कहिले खानुपर्छ, लिनुपर्छ कि पर्दैन, नखान सल्लाह दिँदा कुन विकल्पहरू अपनाउनुपर्छ र सिरप किन्नुपर्छ भने किन्दा के कुराहरू ध्यानमा राख्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
दिल्लीको सर गंगाराम अस्पतालका बाल रोग विशेषज्ञ डा. धीरेन्द्र गुप्ता भन्छन्, ‘धेरैजसो चिसोसँग सम्बन्धित खोकी आफैं निको हुन्छ। तपाईंले बाफ लिएर, आफ्नो शरीरलाई पर्याप्त आराम गरेर, मनतातो पानी पिएर र नुनिलो नाकको थोपा प्रयोग गरेर खोकी नियन्त्रण गर्न सक्नु हुन्छ। सिरप सधैं आवश्यक हुँदैन।’
दिल्लीको मौलाना आजाद मेडिकल कलेज अस्पतालकी सामुदायिक औषधिकी प्राध्यापक र निर्देशक डा. सुनिला गर्ग पनि यो कुरामा विश्वास गर्छिन्। उनी भन्छिन्, ‘धेरैजसो समय बालबालिकाको खोकी एलर्जीको कारणले हुन्छ र खोकीको सिरप आवश्यक पर्दैन। बजारमा धेरै राम्रा डाइलेटरहरू पनि उपलब्ध छन् जसले छातीको नली खोल्छ, त्यसैले डाक्टरसँग परामर्श गर्नु महत्त्वपूर्ण छ।’
उनको भनाइमा कफ सिरपमा भएका शामकहरूले केही राहत मात्र दिन्छन्, खोकी निको पार्दैनन्। ‘त्यसैले डाक्टरसँग परामर्श गरेपछि मात्र इन्हेलर चाहिन्छ कि चाहिँदैन, कोठाको आर्द्रताले मद्दत गर्छ कि गर्दैन (अर्थात्, तातो पानीले कोठा न्यानो राख्ने), तपाईंलाई औषधि चाहिन्छ कि खोकीको सिरप चाहिन्छ भनेर निर्धारण गर्न सक्नु हुन्छ,’ उनी भन्छिन्।
डा. धीरेन्द्रका अनुसार यदि खोकी दुई साताभन्दा बढी समयसम्म रह्यो र छिटो सास फेर्न, उच्च ज्वरो, भोक कम लाग्ने र सुस्त महशुस हुनेजस्ता अन्य लक्षणहरू सँगै छन् भने तपाईंले निश्चित रूपमा डाक्टरसँग परामर्श गर्नुपर्छ।
विशेष गरी यदि बिरामी तीन महिनाभन्दा कम उमेरको बच्चा हो भने तपाईंले तुरुन्तै डाक्टरसँग परामर्श गर्नुपर्छ।
डाक्टरहरूले हल्का खोकी वा भाइरल संक्रमणको लागि पहिले घरेलु उपचारहरू प्रयोग गर्न सिफारिस गर्छन्। जस्तै- मनतातो पानी पिउने, बाफ सास लिने र एक वर्षभन्दा माथिका बच्चाहरूलाई थोरै मह दिने।
विशेष गरी जब खोकी यति गम्भीर हुन्छ कि यसले रातमा सुत्न गाह्रो बनाउँछ, यदि एलर्जीको कारणले हो वा खोकी एसिडिटीको कारणले हो भने केवल डाक्टरसँग परामर्श गर्नुहोस् र उनीहरूको सल्लाहपछि मात्र तपाईंले औषधि वा खोकीको सिरप लिन सक्नुहुन्छ।
डाक्टरहरूले सधैं बच्चाको तौल र उमेरको आधारमा खोकीको सिरपको खुराक निर्धारण गर्छन्। त्यसैले, यस कुरामा ध्यान दिनुहोस्। सधैं चम्चाको सट्टा औषधिको कप वा डोजिङ चम्चामा सिरप लगाउनु होस्।
चार वर्ष मुनिका बालबालिकाहरूलाई ओभर-द-काउन्टर सिरपहरू आफैंले नखोल्न सल्लाह डा. धीरेन्द्र दिन्छन्। उनको भनाइमा यदि बच्चा दुई वर्ष वा सोभन्दा कम उमेरको छ भने थप सावधान रहनुहोस्। डाक्टरको जाँच र प्रेस्क्रिप्सन बिना कुनै पनि संयोजन सिरप प्रयोग नगर्नुहोस्।
एक वर्षभन्दा माथिका बच्चाहरूलाई मात्र मह दिनुहोस्। किनकि, त्यसले साना बच्चाहरूमा संक्रमण निम्त्याउन सक्छ।
डा. सुनिला गर्ग भन्छिन्, ‘प्रिस्क्रिप्सन बिना खोकीको सिरप किन्नु हुँदैन। किनकि, धेरै प्रकारका खोकीको सिरपहरू छन् र केमिस्टहरूले तपाईंलाई आफ्नो नाफाअनुरूप कुनै पनि खोकीको सिरप बेच्न सक्छन्। त्यसैले, आफ्नै डाक्टर वा फार्मासिस्ट भएको नाटक नगर्नुहोस्।’
यदि तपाईंले अझै पनि ओभर-द-काउन्टर खोकीको सिरप किन्न निर्णय गर्नुभयो भने सधैं इजाजतपत्र प्राप्त फार्मेसीमा जानुहोस्। खोकीको सिरपको बोतलमा सूचीबद्ध सामग्रीहरू ध्यानपूर्वक पढ्नुहोस्।
डाइथिलिन ग्लाइकोल र इथिलीन ग्लाइकोलजस्ता दूषित सिरपहरूले मिर्गौला फेल र बच्चाहरूको मृत्यु पनि हुने विश्व स्वास्थ्य संगठनले बारम्बार चेतावनी दिएको छ। क्लोरफेनिरामाइन र डेक्सट्रोमेथोर्फानले पनि बालबालिकामा प्रतिकूल प्रभाव पार्न सक्छन्।
डा. धीरेन्द्र गुप्ताका अनुसार फेनिलेफ्राइन, एम्ब्रोक्सोल र लेभोसेटिरिजिनजस्ता रसायनहरू पनि संयोजन खोकीको सिरपमा प्रयोग गरिन्छ। तिनका केही साइड इफेक्टहरू हुन सक्छन्, त्यसैले चिकित्सा सल्लाह आवश्यक छ।
डा. गर्ग भन्छन्, ‘एक सचेत उपभोक्ताको रूपमा तपाईंले औषधि उत्पादकलाई सोध्नु पर्छ- खोकीको सिरपले गुणस्तर नियन्त्रण गरेको छ कि छैन।’
बच्चाहरूलाई खोप लगाउनुपर्छ भन्नेमा जसरी आज सबै परिवारहरू सचेत छन्, यदि यी औषधि र सिरपहरूको बारेमा जागरूकता बढ्यो भने कम्पनीहरू पनि सतर्क हुनेछन्।
औषधि वा खोकीको सिरप खरिद गर्दा बिल राख्ने, सिरप उत्पादन गर्ने कम्पनीको नाम, ब्याच नम्बर, उत्पादन मिति र म्याद सकिने मिति नोट गर्ने डा. गुप्ता सल्लाह दिन्छन्। परीक्षणका लागि खोकीको सिरप ब्याच फिर्ता बोलाइयो भने यो जानकारी उपयोगी हुनेछ।
यदि सिरप रङ नभएको देखिन्छ वा कुनै कणहरू देखिएमा, औषधिमा नुन बसेको छ भने र यदि ब्याच नम्बर हराइरहेको छ वा मेटिएको छ भने यसलाई सेवन नगर्नुहोस्।
औषधिमा औषधि इजाजतपत्र नम्बर छापिएको हुनुपर्छ, यदि त्यो छुटेको छ भने त्यसलाई पनि अस्वीकार गर्नुपर्छ।
के हर्बल खोकी सिरप सुरक्षित छ ?
डा. धीरेन्द्र भन्छन्, ‘कुनै उत्पादनलाई हर्बल लेबल गरिएको छ भन्दैमा यो सधैं सुरक्षित वा हानिकारक पदार्थहरूबाट मुक्त हुन्छ भन्ने होइन। तिनीहरूमा दूषित रसायनहरू पनि हुन सक्छन्। त्यसैले, सधैं विश्वसनीय कम्पनीहरूबाट औषधिहरू किन्नुहोस्।’
नक्कली सिरपले कस्ता समस्याहरू निम्त्याउन सक्छ ?
नक्कली सिरपले सास फेर्न गाह्रो हुने, वान्ता हुने, निद्रा लाग्ने वा बेहोस हुने, छिटो सास फेर्ने, रिंगटा लाग्ने, थोरै वा पिसाब नलाग्ने, पेट दुख्ने, मस्तिष्कमा क्षति हुने र मुटु फेल हुने समस्या आउन सक्छ। यदि तपाईंले यीमध्ये कुनै पनि लक्षणहरू अनुभव गर्नुभयो भने सकेसम्म चाँडो डाक्टरसँग परामर्श लिनुहोस्।