नयाँदिल्ली (बीबीसी)- ‘दैनिक एउटा स्याउले डाक्टरलाई टाढा राख्छ।’ स्याउको बारेमा यो भनाइ धेरै लोकप्रिय छ।
स्याउ संसारभरि मन पराइन्छ। विभिन्न रंग र स्वादमा उपलब्ध स्याउले हामीलाई स्वस्थ रहन मद्दत गर्छ भनिन्छ।
संसारले हरेक वर्ष १० करोड टन स्याउ उत्पादन गर्छ।
‘दैनिक एउटा स्याउले डाक्टरलाई टाढा राख्छ’ भन्ने भनाइ वेल्सको सन् १८६६ को लेखनबाट आएको हो, जसमा भनिएको छ- सुत्नुअघि एउटा स्याउ खाँदा तपाईंले डाक्टरलाई कामबाट टाढा राख्न सक्नु हुन्छ।
स्याउमा एन्थोसायनिनसहित धेरै प्रकारका पोलिफेनोलहरू हुन्छन्। यसले स्याउको बोक्रालाई रातो रंग दिन्छ र मुटुको स्वास्थ्यमा पनि योगदान पुर्याउँछ।
फ्लोरिडजिन स्याउमा पाइने अर्को पोलिफेनोल हो। यसले रगतमा ग्लुकोजलाई नियमित गर्न मद्दत गर्ने देखाएको छ।
स्याउमा फाइबरको मात्रा उल्लेख्य हुन्छ । विशेष गरी पेक्टिन, जसले रगतमा कम-घनत्व लिपोप्रोटिन (एलडीएल- जसलाई खराब कोलेस्ट्रोल पनि भनिन्छ) कम गर्न मद्दत गर्छ।
पेक्टिनले हामीले हाम्रो आहारबाट उपभोग गर्ने चिनी र बोसो घटाउँछ, जसले गर्दा रगतमा ग्लुकोजको स्तर स्थिर रहन्छ।
स्याउमा रहेका यी पोषक तत्वहरू स्वस्थ शरीर कायम राख्न प्रभावकारी देखिन्छन्।
नियमित रूपमा स्याउ खाँदा टाइप-२ मधुमेह हुने जोखिम १८ प्रतिशतले कम हुने पाँच अध्ययनहरूको सन् २०१७ को समीक्षाले पत्ता लगाएको थियो ।
१८ अध्ययनहरूको अर्को २०२२ को समीक्षाले पनि धेरै स्याउ खाँदा वा स्याउको जुस पिउँदा कोलेस्ट्रोल कम हुने निष्कर्ष निकालेको थियो । तर, यो केवल तब मात्र प्रभावकारी हुन्छ यदि तपाईंले यो बानी एक साताभन्दा बढी समयसम्म कायम राख्नु हुन्छ ।
स्वस्थ आहारले सामान्यतया क्यान्सरको जोखिम ४० प्रतिशतले कम गर्छ। पौष्टिक खानामा पाइने जैविक सक्रिय यौगिकहरू र फोटोकेमिकलहरूले यो जोखिम कम गर्न मद्दत गर्न सक्छन्।
तर, ठूलो प्रश्न यो हो- के स्याउ अन्य बोटबिरुवामा आधारित खानाहरू भन्दा राम्रो छ ?
अमेरिकाको मिडल टेनेसी विश्वविद्यालयमा पोषण र खाद्य विज्ञानकी प्राध्यापक जेनेट कोल्सन भन्छिन्, ‘स्याउमा धेरै भिटामिन-सी हुँदैन, न त धेरै फलाम वा क्याल्सियम। तर, तिनीहरूमा धेरै अन्य पोषक तत्वहरू हुन्छन्, जुन राम्रो स्वास्थ्य कायम राख्न प्रभावकारी हुन्छन्।’
इटालीको भेरोना विश्वविद्यालयको वनस्पति जीवविज्ञान विभागकी सह-प्राध्यापक फ्लाभिया गोजो भन्छिन्, ‘स्याउमा धेरै यौगिकहरू हुन्छन्, जुन धेरै फलफूल र तरकारीहरूमा पनि पाइन्छ। यसमा लाभदायक पोलिफेनोलहरू समावेश छन्।’
पोलिफेनोलहरू शक्तिशाली एन्टिअक्सिडेन्ट अणुहरू हुन्। तिनीहरूले हाम्रो शरीरमा एन्टिअक्सिडेन्ट र फ्री रेडिकलहरूको अनुपात सन्तुलनमा मद्दत गर्छन्। फ्री रेडिकलहरू द्रुत रूपमा प्रतिक्रियाशील अक्सिजन अणुहरू हुन्, जसले कोषहरूलाई क्षति पुर्याउँछन्।
फ्री रेडिकलहरूलाई नियन्त्रण गरेर हामी दीर्घकालीन रूपमा क्यान्सर र हृदय रोगको विकासलाई रोक्न सक्छौं।
स्याउमा अन्य फलफूलहरू भन्दा बढी एन्टिअक्सिडेन्टहरू पाइने केही अनुसन्धानकर्ताहरूले सुझाव दिएका छन् । स्याउ एन्टिअक्सिडेन्टमा दोस्रो सबैभन्दा धनी फल हो। स्याउ पनि फेनोलिक यौगिकहरूको राम्रो स्रोत हो, फाइटोकेमिकलको अर्को रूप। अमेरिकीहरूले आफ्नो फेनोलिक आवश्यकताहरूको २० प्रतिशत स्याउबाट पूरा गर्ने एउटा अध्ययनले पत्ता लगाएको छ।
अनुसन्धानअनुसार स्याउमा पाइने फेनोलिक यौगिकहरूले मुटु रोग, क्यान्सर, दम, मधुमेह र मोटोपनको जोखिम कम गर्न सक्छ।
वैज्ञानिकहरूले स्याउलाई अन्य फलफूलहरू भन्दा बढी सिफारिस गर्दैनन् किनभने यसमा शक्तिशाली पोलिफेनोल र एन्टिअक्सिडेन्टहरू हुन्छन्। यो सिफारिस गरिएको हो किनभने तिनीहरू सजिलै उपलब्ध हुन्छन्। यो किनभने तिनीहरू धेरैजसो मानिसहरूको पहुँचमा हुन्छन्।
यो स्पष्ट छ कि स्याउमा हाम्रो स्वास्थ्य सुधार गर्ने क्षमता छ। तर, दैनिक एउटा स्याउ खाँदा हामीलाई डाक्टरबाट टाढा राख्न सकिन्छ भन्ने दाबी गर्नु ठूलो दाबी हो।
सन् २०१५ को एक अध्ययनले यही प्रश्नको जवाफ दिन्छ। अनुसन्धानकर्ताहरूले ९ हजार मानिसमा अध्ययन गरे। उनीहरूले मानिसहरूलाई विगत २४ घण्टामा आफ्नो खानाको सेवन रिपोर्ट गर्न भने।
यस अध्ययनमा उनीहरूले पत्ता लगाए- स्याउ खाने मानिसहरू डाक्टरकहाँ नजानेहरूको तुलनामा कम गएका थिए। यो निष्कर्ष तथ्यांकगत रूपमा सही छैन।
यदि हामीले विचार गर्यौं भने पनि स्याउ खाने मानिसहरू बढी शिक्षित हुन सक्छन् र सामान्यतया धूम्रपान गर्दैनन्।
अमेरिकाको न्यु ह्याम्पशायरस्थित डार्टमाउथ गिजेल स्कुल अफ मेडिसिनका महामारी विज्ञानका सहायक प्राध्यापक म्याथ्यू डेभिस भन्छन्, ‘दैनिक स्याउ खाने र डाक्टरकहाँ जाने सम्भावनाबीच धेरै सम्बन्ध छैन। हाम्रो विश्लेषणको आधारमा हामीले निष्कर्ष निकाल्यौं- स्याउ खाने मानिसहरू सामान्यतया स्वस्थ हुन्छन्।’
तर, अनुसन्धानकर्ताहरूले दैनिक स्याउ खाने मानिसहरू औषधिमा भर पर्ने सम्भावना कम हुने पत्ता लगाएका छन् । सहभागीहरूको सामाजिक आर्थिक स्थितिलाई ध्यानमा राखेर विश्लेषण गरिएको बेला पनि यो निष्कर्ष सत्य रह्यो।
यद्यपि, डेभिसको ‘दिनको एउटा स्याउ’ भनाइमा केही आपत्ति छ। उनी भन्छन्, ‘हामीले दिनको एउटा स्याउ खानु र डाक्टरकहाँ जानेबीच बलियो सम्बन्ध फेला पारेका नहुन सक्छौं किनभने यसको पछाडि अन्य कारणहरू हुन सक्छन्। अन्तर्निहित धारणा यो हो- मानिसहरू बिरामी हुँदा मात्र डाक्टरकहाँ जान्छन्। तर, मानिसहरू वार्षिक स्वास्थ्य जाँचका लागि र रोग रोकथामको लागि महत्त्वपूर्ण सल्लाह लिन पनि डाक्टरकहाँ जान्छन्।’
तर, केवल एउटा स्याउ खाँदा तपाईंलाई डाक्टरको आवश्यकता पर्दैन भन्ने धारणा गलत रहेको उनी बताउँछन् । भन्छन्, ‘वास्तवमा तपाईंको सम्पूर्ण आहार पौष्टिक र स्वस्थ हुनुपर्छ।’
कोल्सन पनि सहमत छिन्- ‘दिनमा एउटा स्याउ’ भनाइले मानिसहरूले नियमित रूपमा बोटबिरुवामा आधारित खानाहरू खानुपर्छ भन्ने सुझाव दिन्छ।’
स्याउ एक राम्रो उदाहरण हो किनभने तिनीहरू सजिलै उपलब्ध छन्, किफायती छन् र लामो समयसम्म भण्डारण गर्न सकिन्छ।
‘रेफ्रिजरेटरहरू अस्तित्वमा आउनुअघि मानिसले आफ्नो भान्सामा स्याउ भण्डारण गर्थे र तिनीहरू लामो समयसम्म ताजा रहन्थे,’ गोजो भन्छिन्।
अन्य अनुसन्धानले पनि दैनिक स्याउ खाँदा स्वास्थ्य लाभ हुन्छ तर यदि मानिसहरूले दिनमा एकभन्दा बढी स्याउ खाए भने मात्र यो सम्भव हुने पत्ता लगाएका छन् ।
एउटा अध्ययनले पत्ता लगायो- दैनिक तीन स्याउ खाँदा तौल घटेको छ। सन् २०२० मा प्रकाशित एक अध्ययनमा अनुसन्धानकर्ताहरूले ४० सहभागीहरू (जसमध्ये सबैमा कोलेस्ट्रोलको मात्रा थोरै उच्च थियो) लाई दुई समूहमा विभाजन गरे।
एउटा समूहलाई दैनिक दुईवटा स्याउ खान भनियो । अर्को समूहलाई उही संख्यामा क्यालोरी भएको स्याउ-आधारित पेय दिइयो।
प्रयोग ८ सातासम्म चल्यो र सहभागीहरूले स्याउ वा स्याउ-आधारित पेय पदार्थ सेवन गर्नुबाहेक अन्य कुनै आहार परिवर्तन गरेनन्।
अनुसन्धानकर्ताहरूले अध्ययनको अन्त्यमा स्याउ खाने सहभागीहरूको कोलेस्ट्रोलको स्तर उल्लेखनीय रूपमा घटेको पत्ता लगाए।
यद्यपि, यस अध्ययनको एउटा कमजोरी यो थियो- यसमा केवल ४० सहभागीहरू थिए, जुन कुनै पनि महत्त्वपूर्ण निष्कर्ष निकाल्न आवश्यक नमूना आकारभन्दा कम थियो।
अर्को अध्ययनले पत्ता लगायो- दैनिक तीनवटा स्याउ खाँदा तौल घट्यो र रगतमा ग्लुकोजको स्तरमा सुधार आयो। यो अध्ययन ४० किलोभन्दा बढी तौल भएका महिलाहरूमा गरिएको थियो।
स्याउ खाने उत्तम तरिकाको बारेमा अनुसन्धानकर्ताहरूले बोक्राबाट बच्न सिफारिस गर्छन् । किनकि, बोक्रामा धेरै पोषक तत्व र एन्टिअक्सिडेन्टहरू हुन्छन्।
गोजो भन्छिन्, ‘हामीले स्याउको बोक्रा निश्चित रूपमा खानुपर्छ, किनकि स्याउको धेरैजसो पोलिफेनोलहरू त्यहाँ पाइन्छ।’
सन् २०२१ मा गोजो र उनका सहकर्मीहरूले उत्तरी इटालीमा पाइने ‘पोम प्रसियन’ नामक प्राचीन स्याउको अध्ययन गर्ने एउटा अनुसन्धान पत्र प्रकाशित गरे। उनीहरूले पत्ता लगाए- यस जातमा आधुनिक स्याउभन्दा बढी पोलिफेनोलहरू हुन्छन्।
‘यद्यपि, नयाँ स्याउका जातहरू विकास गर्दा अन्य गुणहरूलाई सामान्यतया विचार गरिन्छ । जस्तै- आकार, स्वाद र रुख,’ गोजो भन्छिन्।
रंगको कुरा गर्दा यो त्यति महत्त्वपूर्ण छैन। स्याउको बोक्राले तिनीहरूलाई रातो वा हरियो रंग दिन्छ।
आखिर, हरेक दिन एउटा स्याउ खाँदा डाक्टरको भ्रमणको आवश्यकता कम नहुन सक्छ । तर, यसले तपाईंको समग्र स्वास्थ्य वा दीर्घकालीन औषधि निर्भरतालाई निश्चित रूपमा असर गर्न सक्छ।
गोजो भन्छिन्, ‘हरेक दिन एउटा स्याउ खानु फाइदाजनक छ । तर, यदि यो विभिन्न प्रकारका बोटबिरुवामा आधारित खानाहरू समावेश गर्ने आहारको भाग हो भने मात्र। किनभने त्यो राम्रो स्वास्थ्यको वास्तविक जग हो।’