नयाँदिल्ली- भारतीय कृषि अनुसन्धान परिषद (आईसीएआर)ले गहुँको नयाँ प्रजाति विकास गरेको छ।
‘एचडी ३३८५’ नाम दिइएको यो प्रजातिले जलवायु परिवर्तनबीच बढ्दो चर्को गर्मीमा पनि राम्रो उत्पादन दिने अपेक्षा कृषि वैज्ञानिकहरूको छ। परिषदको चामल अनुसन्धान संस्थानले उक्त प्रजाति विकास गरेको हो।
यो प्रजातिमा अत्यधिक गर्मी सहन सक्ने क्षमता रहेको वैज्ञानिकहरूले बताएका छन्। बढ्दो गर्मीमा मानिसलाई खाद्यान्न संकटबाट जोगाउन यो एक महत्त्वपूर्ण पहलकदमी रहेको उनीहरूको भनाइ छ।
गहुँ बालीले खासगरी फूल लाग्ने बेलामा उच्च तापमान महशुस गर्छ। त्यसलाई ‘टर्मिनल हिट स्ट्रेस’ भनिन्छ। सोही अवस्थाको बालीलाई गर्मी सहन सक्ने बनाउनु नै त्यसबाट राम्रो फसल प्राप्त गर्नु रहेको कृषि वैज्ञानिकहरूको भनाइ छ।
‘एचडी ३३८५’लाई तापमान सहन गर्न सक्ने गरी विकसित गरिएको संस्थानका शोधकर्ताले जनाएका छन्। ‘गत वर्ष २७-२९ मार्चमा चर्को गर्मीको लहर चलेको थियो। त्यतिबेला नै गहुँ बालीमा गम्भीर असर देखिएको थियो,’ संस्थानका निर्देशक अशोककुमार सिंह भन्छन्, ‘त्यसैले हामीले त्यस्तो गर्मी सहन सक्ने गहुँको प्रजाति विकास गरेका हौं।’
सरकारी आँकडाअनुसार आर्थिक वर्ष २०२१-२२ को जुन-जुलाईमा ‘हिट वेभ’ अर्थात ‘लु’का कारण भारतमा गहुँको उत्पादन घटेर अघिल्लो वर्षका १०९.५९ मिलियन टनबाट १०६.८४ मिलियन टनमा समेटिएको थियो। त्यसयता भारत सरकारले गर्मी प्रतिरोधी खेतीमा जोड दिँदै आएको छ।
भारतका खेतमा गहुँ खासगरी १ देखि २० नोभेम्बरबीचमा छरिन्छ। त्यसको अर्थ मार्चसम्म पुग्दा गहुँको दानामा भरखर रस बस्न थालेको हुन्छ। र, मार्च अन्तिममा गहुँ उठाउन योग्य हुन्छ। त्यतिबेलै चल्ने ‘लु’ले फसल बिगारिदिन्छ।
त्यसबाट बचाउन वैज्ञानिकहरूले गहुँका विभिन्न प्रजातिलाई क्रस ब्रिडिङ गराएर नयाँ प्रजाति विकास गरेका छन्। यो नयाँ प्रजातिको बीउ साविकभन्दा १५ दिनअघि खेतमा छर्नुपर्ने वैज्ञानिकहरूको सिफारिस छ। १५ दिनअघि नयाँ प्रजातिको बीउ छर्दा अधिक बायोमास जम्मा गर्न सक्ने र तापमान सहन गर्ने शक्ति बटुल्ने उनीहरूको भनाइ छ।
गहुँको यो नयाँ प्रजाति यही वर्षदेखि बजारमा आउने संस्थानका अधिकारीहरूले बताएका छन्। र, सन् २०२४ को फसलमा यही प्रजातिको बाहुल्य रहने पनि उनीहरूको विश्वास छ।