तपाईं हामीलाई ‘प्रधानमन्त्री’ शब्द सुन्दा वा पढ्दा मनमा झलक्क आउने तस्बिर भनेको उमेरले ७० आसपासको, दौरा-सुरुवाल र कोट लगाएको, तोकिएको औपचारिकताहरू निभाउने, सधैं उस्तै देखिने हाउभाउ, रहनसहन र चालढाल भएको आकृति हो। अझै एक कदम अघि बढेर भन्नु पर्दा चश्मा लगाएको, बुढ्यौलीका कारण दुवै गाला सुन्निएको, भुँडी पुटुस्स निस्किएको, ८-१० वर्ष जनताको ‘बोल्ने अधिकार’का लगि जेल बसेको एउटा सजीव चित्र सामने आउने गर्छ। प्रश्न उठ्छ कि किन यस्तो हुन्छ ?
पंक्तिकार यसप्रकारको जवाफ दिन चाहन्छ। इभान पाभ्लोभ (१८४९-१९३६) एकजना रुसी वैज्ञानिक थिए। उनले शरीर विज्ञान र मनोविज्ञानको क्षेत्रमा प्रयोगहरू गरेका थिए। पाभलोभले कुकुरलाई खाना दिनुअघि सधैं एउटा घण्टी बजाउँथे। शुरुमा घण्टीको आवाज र खानाको कुनै सम्बन्ध थिएन। अभ्यस्त भएपछि (अर्थात् कन्डिसनिङपछि) कुकुरको दिमागमा ‘घण्टी बज्नु’ भनेको ‘खाना पाउनु’ हो भन्ने छाप पर्यो। परिणाम यस्तो आयो कि खाना नदिइकन खाली घण्टी मात्र बजाउँदा पनि कुकुरको मुखबाट र्याल चुहिन थाल्यो। कुकुरको शरीर र दिमाग त्यो आवाजप्रति ‘कन्डिसन्ड’ भइसकेको थियो।
मानिसहरू लामो समयसम्म निश्चित राजनीतिक संकेत, पोशाक, भाषा, व्यवहार, शक्ति प्रदर्शनसँग अभ्यस्त (conditioned) हुन्छन्। सुट-टाइ लगाउनुको अर्थ गम्भीर नेता भन्ने हुन्छ। औपचारिक भाषाशैलीले सभ्य राजनीतिज्ञको अर्थ दिन्छ। संसदमा निश्चित व्यवहार देखाउँदा मर्यादित व्यक्ति ठहरिन्छ। ठूलो सुरक्षा घेरामा रहनुले शक्तिशाली नेता जनाउँछ। पुरानो राजनीतिक शैली अपनाउँदा राज्य चलाउन जान्ने भन्ने बुझिन्छ। नेपालमा प्रधानमन्त्री भन्नेबित्तिकै जनजनका मनमा कि खड्गप्रसादको अनुहार चित्रित हुन्छ कि शेरबहादुर नत्र भने पुष्पकमल दाहालको तस्बिर स्वत: आउने गर्छ। अहिलेका बालेन्द्र शाह त्यस कोटीमा अटाउँदैनन्। त्यसैले अचानक फरक शैलीको नेता आउँदा असहजता पैदा हुन्छ।
१) हलिउड अभिनेता आर्नोल्ड स्वार्जनेग्गर राजनीतिमा आउँदा
आर्नोल्ड स्वार्जनेग्गर सन् २००३ मा क्यालिफोर्नियाका गभर्नरका रूपमा उदाए। मिडियाले उनलाई फगत् एउटा सोम्यान वा हलिउड सर्कस भने। कतिपयले उनलाई मिडिया उत्पादन र राजनीति नबुझ्ने व्यक्ति भनेर आलोचना गरे। त्यो समय अमेरिकी मिडियामा एउटा व्यंग्य प्रख्यात थियो: “Terminator is now terminating politics”। आर्नोल्डको शैली धेरै बढी “mass entertainment politics” जस्तो थियो। उनले विशाल मिडिया प्रभाव प्रयोग गरे। राजनीतिक भाषणलाई फरक शैलीमा बदले। सामान्य राजनीतिज्ञभन्दा action hero image प्रयोग गरे। त्यसैले उनलाई अमेरिकी राजनीतिक “स्थापित मान्यता” तोड्ने व्यक्तिका रूपमा हेरिएको थियो। उनले आफूलाई यस्तो रूपमा प्रस्तुत गरे- “म करिअर राजनीतिज्ञ होइन, त्यसैले म भ्रष्ट प्रणालीको हिस्सा पनि होइन।”
२) आर्नोल्ड र बालेनको समानता
बालेन शाह र आर्नोल्ड स्वार्जनेगरबीच केही रोचक समानताहरू देखिन्छन्। दुवै राजनीतिभन्दा बाहिरको लोकप्रिय क्षेत्र (संगीत र फिल्म/खेलकुद) बाट आएका हुन्। दुवैले स्थापित मिडियाभन्दा सीधै जनतासँगको संवादलाई प्राथमिकता दिए। दुवैले पुराना कर्मचारी र सांसदहरूलाई “काम नगर्ने” समूहको रूपमा चित्रित गरे।
तर, एउटा ठूलो फरक पनि छ। आर्नोल्ड अमेरिकी संस्थागत राजनीतिमा प्रवेश गरेपछि धेरै हदसम्म प्रणालीभित्र समायोजित भए। बालेनमाथिको बहस अहिले पनि उनी प्रणालीभित्र institutionalize हुन्छन् कि निरन्तर confrontational रहन्छन् भन्ने चरणमा छ।
नेताहरूको यस्तो पृथक खाले शैली र संवादले आम मानिसहरूलाई अप्ठ्यारो पर्ने गर्छ। स्वीकार्नै गाह्रो हुने रहेछ। सुदन गुरुङलाई गृहमन्त्रीका रूपमा देख्न केहीलाई सकस परिरहेको मैले अनुभव पनि गरेको थिए। यसलाई मनोविज्ञानको भाषामा यथास्थिति पूर्वाग्रह (Status quo bias) भनिन्छ। यस अवधारणाअनुसार मानिसहरू परिचित कुरा सुरक्षित ठान्छन्, अपरिचित कुरा जोखिमपूर्ण मान्छन्। यसैले नयाँ शैलीका नेता, नयाँ राजनीतिक भाषा, नयाँ सामाजिक व्यवहारहरू शुरुमा अस्वीकृत हुन सक्छन्।
३) राजनीतिक ‘कन्डिसनिङ’ र आम जनता
आम जनता पनि दशकौंदेखि एउटा निश्चित राजनीतिक शैलीमा अभ्यस्त भएका हुन्छन्। हाम्रो समाजमा ‘नेता’ भन्नेबित्तिकै दिमागमा एउटा चित्र सेट भएको छ। पोशाक : दौरा-सुरुवाल वा कोट-प्यान्ट। बोली : घुमाउरो, औपचारिक र कूटनीतिक भाषा। व्यवहार : संसदमा लामो भाषण गर्ने, प्रोटोकल पालना गर्ने, र ‘पुरानो स्कुल’को संस्कार देखाउने आदि।
जब जनताको दिमाग यो शैलीमा ‘कन्डिसन्ड’ हुन्छ, तब कोही व्यक्ति त्यो घेराभन्दा बाहिरबाट आउँछ (जस्तै : बालेन शाह, आर्नोल्ड वा जेलेन्स्की), जनताको दिमागले त्यसलाई “त्रुटि” (Error) वा “अराजकता”को रूपमा लिन्छ। किनकि, उनीहरूले अपेक्षा गरेको ‘घण्टी’ (पुरानो संस्कार) त्यहाँ बजिरहेको हुँदैन।
४) पचाउन नसक्नुका तीन कारणहरू
– संज्ञानात्मक विसंगति : जब मानिसले आफ्नो स्थापित विश्वासभन्दा विपरीत कुरा देख्छ, उसलाई मानसिक तनाव हुन्छ। “नेताले त यस्तो लुगा लगाउनुपर्ने, यसले त लगाएन” भन्नु नै कन्डिसनिङको असर हो।
– सुरक्षाको भावना : पुरानो शैली जतिसुकै खराब भए पनि मानिसहरू त्यसलाई “चिनिएको शत्रु” मान्छन्। नयाँ शैली “नचिनिएको मित्र”जस्तो हुन्छ, जसमा मानिसहरू डराउँछन्।
– प्रक्रिया भर्सेस नतिजा : कन्डिसन्ड भएका मानिसहरूले ‘प्रक्रिया’ (Process) लाई बढी महत्त्व दिन्छन् (जस्तै : संसदमा बस्नैपर्छ, यस्तै बोल्नैपर्छ)। तर, नयाँ पुस्ता वा ‘अराजक’ भनिएका नेताहरू ‘नतिजा’ (Result) मा केन्द्रित हुन्छन्।
५) के यो कन्डिसनिङ तोडिन सम्भव छ ?
पाभलोभको सिद्धान्तमा ‘एक्सटिङ्सन’ (Extinction) भन्ने एउटा प्रक्रिया हुन्छ। यदि बारम्बार घण्टी मात्र बज्ने तर खाना नआउने हो भने विस्तारै कुकुरले र्याल चुहाउन छोड्छ। त्यस्तै, यदि पुराना नेताहरूले “पुरानो संस्कार र शैली” त देखाए तर “परिणाम वा विकास” दिएनन् भने जनताको त्यो कन्डिसनिङ विस्तारै टुट्दै जान्छ। आजको युवा पुस्तामा देखिएको परिवर्तन त्यही कन्डिसनिङ टुट्नुको परिणाम हो। उनीहरू अब ‘घण्टी’ (शैली) होइन, ‘खाना’ (नतिजा) खोजिरहेका छन्।
६) निष्कर्ष
बालेन्द्र शाहले अपनाएको बाटो- चाहे त्यो पोशाक होस् वा संसदीय बैठक बीचमै छोड्ने निर्णय- विश्व इतिहासका यस्ता पात्रहरूसँग मेल खान्छ जसले “System” भित्र बसेर सिस्टमलाई परिवर्तन गर्नुभन्दा, सिस्टमको बाहिर उभिएर त्यसलाई धक्का दिन रुचाउँछन्। यस्ता पात्रहरू कि त ठूला परिवर्तनका संवाहक बन्छन्, कि त प्रणालीसँगको टकरावमा आफैं किनारा लाग्छन्।
कहिलेकाहीं मानिसहरूले जानाजानी परम्परा तोड्ने नेतालाई समर्थन गर्छन्, किनकि उनीहरू पुरानो प्रणालीसँग रिसाएका हुन्छन्, परिवर्तन चाहिरहेका हुन्छन् र “shock therapy” चाहन्छन्। नयाँ अभ्यास सधैं सही हुन्छ भन्ने छैन, तर यसले जकडिएको समाजलाई सोच्न र बहस गर्न भने पक्कै बाध्य बनाउँछ।
(नोट : यो आलेख तयार गर्न एआईको पर्याप्त सहयोग लिइएको छ।)