बुढ्यौलीले छोपेका एकजना पूर्व राजनीतिक प्राणी राजधानीको एउटा पार्कमा लुखुरलुखुर हिँड्दै गरेको दृष्य दैनिकजसो मैले देख्ने गरेको छु। तिनको पछि-पछि अर्का एकजना सुरक्षाकर्मी पनि देखिन्छन्। तिनको शारीरिक अवस्थाप्रति मेरो कुनै टिप्पणी छैन, जो प्राकृतिक कुरो हो। सबै गुज्रने बाटो त्यही हो।
म सम्झन्छु- यिनी पूर्व नेता। एकताका असीमित शक्तिको प्रयोग गर्थे। जलस्रोत मन्त्री छँदा जलस्रोत बिगारे। शिक्षा मन्त्री हुँदा शिक्षा ध्वस्त। गृहमन्त्री हुँदाछँदाको के कुरा गर्नु र। बिगार्न र भत्काउन कुनै सीमा बाँकी राखेनन्। जिन्दगीको यो घडीमा यिनले विगतका दिनहरू स्मरण गर्लान् कि नगर्लान् ?
मेरो एकजना साथी गफगाफको सिलसिलामा यस्तो भन्ने गर्थे, जो उनकै शव्दमा छ- “यो जिन्दगी आफूले भनेको जस्तो सोचेको जस्तो बन्न वा बनाउन सकिनँ; एकबारको जुनी भनिए तापनि अर्को जुनीको आशा छ, जसमा वर्तमान जिन्दगीमा भए गरेका कमी कमजोरीहरू सच्याउने छु। र, एउटा अर्थपूर्ण जिन्दगीको निर्माण गर्न सक्दो कोशिस गर्नेछु।” जिन्दगी सोचेको जस्तो कसको हुन्छ र ? एउटा सोच्यो, काम गर्यो तर अर्कै ‘रिजल्ट’ आउँछ;। र, यसैको नाम हो जिन्दगी।
ती वयोवृद्ध नेताले पनि आफ्नो युवा र सक्रिय जीवनकालमा सक्दो राम्रै गर्ने प्रयत्न पो गरेका थिए कि ? जिउज्यान दिएर गरेको कामको नतिजा नसोचेको तवरले पृथक भएर आएको थियो कि ? त्यो कसरी जान्ने हामीले। त्यसैले पुस्तक लेख्न जरुरी छ।
नेपाली राजनीतिका एकजना मुर्धन्य नेताले भनेका थिए- कृष्णप्रसाद भट्टराईलाई चुनावमा हराउन उनका प्रतिस्पर्धीको सेतो पहिरनमा रातो मसी छर्किएर प्रदर्शन गरिएको थियो। राजनीतिमा यस्तो गर्नु वा गरिनु सर्वथा जायजै हुँदो हो तर यस्तो पनि हुन्छ भनेर नयाँ पिँढीले कसरी थाहा पाउने ? गिरिजाप्रसाद कोइरालाले कसरी अन्तरघात गरेका थिए भन्ने प्रसंग समेटेर आत्म-पुस्तक लेखेको भए ‘अथेन्टिक’ हुने थियो कि? मुलुककै पहिलो राष्ट्रपति हुने इच्छा थियो उहाँको। अब यो तथ्य ‘अरे’ मा सीमित हुने भयो। सुशील कोइरालाको राष्ट्रभक्तिको अडान पनि ‘अरे’ मै गइसकेको छ।
मनमोहन अधिकारीले सोचेको र देखेको नेपालमा कति ‘ग्याप’ छ वा थियो भन्ने कुरा हावामा उडेर गयो। शैलजा आचार्यका जिन्दगीका अनुभवहरू पानीमा बगेर गए। रामशरण महतले ‘भ्याट’ प्रणाली नेपालमा ल्याउन गिरिजाप्रसादसँगै संघर्ष गर्नपरेको थियो ‘अरे’। उद्योगधन्दा बेचेर खाए भन्ने आरोपको खण्डन वा समर्थन जे छ उनले गर्न पाउनपर्छ अझै पनि। त्यो विस्मृतिको गर्भमा नजाओस्। अहिले नलेखे कहिले लेख्ने ? नयाँ पिँढीलाई के दिएर जाने ? भरतमोहन अधिकारीका अनुभव र योगदानका कथाहरू पनि अब राष्ट्रले नपाउने भयो।
यतिखेर जो जीवितै छन् अथवा भनौं कि ७० कटेका छन् जस्तै नेपाली कांग्रेसका डा. रामवरण यादव, रामचन्द्र पौडेल। एमालेकी विद्यादेवी भण्डारी र खड्गप्रसाद ओलीहरू। माओवादीका पुष्पकमल दाहाल, बाबुराम भट्टराईहरू। राप्रपाका पशुपतिशम्शेर र प्रकाशचन्द्र लोहनीहरू। छुटाउनै नहुने अर्को नाम हो- वामदेव गौतम। महाकाली सन्धि, पार्टी विभाजनमा उहाँको सक्रिय भूमिका थियो। ऋतिक रोशन घटनाको प्रत्यक्षदर्शी हुनु हुन्छ उहाँ मैले बुझेको। उहाँहरू विभिन्न घटनाहरूका डिजाइनकर्ता वा त्यससँग जोडिनुभएको वा प्रत्यक्षदर्शी हुनु हुन्छ।
उहाँहरूका जिन्दगी ‘रोलरकोस्टर’ जस्तो छ; घरी उचाइको टुप्पोमा र घरी गहिराइको पातालमा। उहाँहरूले आ-आफ्नो जिन्दगीमा गरेका ‘उचो’ उपलब्धि के हुन् र गर्दागर्दै वा गर्नै नपाई वा गरेर पनि अपजस भोगेका तीता प्रसंग के हुन्, जेनजीलाई सिकाउन भए पनि उहाँहरूले पुस्तक लेख्नैपर्छ। कसैको षडयन्त्रको शिकार हुनुभयो कि ? कसैको विश्वासघातको पात्र बनियो कि ? ‘सँगै बाँच्ने सँगै मर्ने’ टाइपका कसमहरूले झुक्यायो कि ? सत्य वा झुट जे भए पनि सफाइको प्रयत्न त अवश्य गर्नु होला भन्ने पंक्तिकारले आशा लिएको छ।
‘प्रचण्डपथ’ कहाँ पुग्यो, यता मार्केटमा ‘हर्कवाद’ आइसक्यो। झलनाथ खनालका सपनाहरू केके थिए ? माधवकुमारको ‘तस्बिरमा नेपाल’ भन्ने बाहेक अरू देखिएन सुनिएन। अँ, पहिले-पहिलेका ‘मूल्यांकन मासिक’, ‘एक्काइसौं शताब्दी’जस्ता नामधारी म्यागेजिनहरूमा उहाँहरूका ‘उत्तर कोरियाका जुछे विचारधारा’ जस्ता लाम न लामा आलेखहरू छापिन्थे। अहिलेको यो जमानामा आएर ती सन्दर्भहरूले उहाँहरूलाई कस्तो ‘फिल’ देला ? व्यर्थमा समय गुजारिएछ वा युवा मष्तिष्क बिगार्न प्रचुर भ्रमहरू छरिएछ भन्ने आभास हुँदो हो कि नहोला ?
‘इनडोक्ट्रिनेसन’को विषादी जनमानसमा छरिएछ भन्ने आत्मबोध होला कि नहोला ? पुस्तक लेख्नपर्यो नत्र हामीले कसरी थाहा पाउने उहाँहरूका बाध्यता, सीमा वा अवरोधहरू।
शेरबहादुर देउवाले लेख्ने पुस्तकको म नाम नै जुराइदिन्छु – “मैतिदेवीको डेरादेखि बूढानीलकण्ठको महलसम्म”। खड्गप्रसाद शर्माको पुस्तकको नाम हुनसक्छ- “चुनाबी गठबन्धन, राजनीतिक घात र शत्रुसाधना”। पुष्पकमल दाहालको पुस्तकको नाम के होला यो म भन्न सक्दिनँ। जस्तै- “ढाडमा टेकेर टाउकोमा हान्ने कला” वा “सत्ताको लागि र केवल सत्ताको लागि” वा “राजनीतिक उथलपुथलको धारावाहिक कहानी” इत्यादि।
रावणले जतिखेर अन्तिम श्वास लिइरहेको थियो, उसले लक्ष्मणलाई आफ्नो जीवनभरको खोजी बताएको थियो। त्यो आजका दिनसम्म ‘फिल्मांकन’ भइरहेको छ। हाम्रा नेताहरूले पनि रावणको सिको गरून् !