वासिङ्टन (बीबीसी)– रातो ग्रह मंगल ग्रहमा केही असामान्य चट्टानहरू देखिएका छन्, जसलाई वैज्ञानिकहरूले अहिलेसम्म सम्भावित जीवनको सबैभन्दा बलियो प्रमाणको रूपमा हेरिरहेका छन्।
नासाको पर्सिभरेन्स रोभरले धुलोले भरिएको नदीको तल केही माटो लतपतिएका ढुंगाहरू फेला पारेको छ, जसमा ‘लियोपर्ड स्पट’ र ‘पप्पी सिड्स’ नामक चिह्नहरू छन्। यी चिन्हहरूमा रासायनिक प्रतिक्रियाहरूबाट उत्पादित खनिजहरू छन्, जुन प्राचीन मंगल ग्रहमा सूक्ष्मजीवहरूसँग सम्बन्धित हुन सक्ने वैज्ञानिकहरूको विश्वास छ।
यद्यपि, प्राकृतिक भूगर्भीय चालहरूको कारणले यी तत्त्वहरू सिर्जना भएको सम्भावना पनि छ। तर, एक पत्रकार सम्मेलनमा नासाले यी चिन्हहरू मंगल ग्रहमा जीवनको अहिलेसम्मको स्पष्ट संकेतहरू हुन सक्ने बताएको छ।
यी निष्कर्षहरूले नासाको मापदण्ड पूरा गर्छन्, जसलाई यसले ‘सम्भावित बायोसिग्नेचर’ भन्छ। अर्थात्, एक पदार्थ वा संरचना जसको जैविक स्रोत हुन सक्छ, तर जीवनको उपस्थिति वा अनुपस्थितिको बारेमा निष्कर्षमा पुग्नुअघि थप डेटा र अध्ययनहरू आवश्यक पर्छ। यसको अर्थ नासाले यी संरचनाहरू जैविक छन् कि छैनन् भनेर सुनिश्चित गर्न अगाडि बढ्न सक्छ।
‘नेचर’ पत्रिकामा प्रकाशित अध्ययनका सह-लेखक र इम्पेरियल कलेज लन्डनका खगोलशास्त्री प्रोफेसर संजीव गुप्ता भन्छन्, ‘हामीले पहिले यस्तो केही देखेका छैनौं, त्यसैले यो एउटा ठूलो खोज हो।’
‘हामीले चट्टानहरूमा संरचनाहरू फेला पारेका छौं, जुन यदि पृथ्वीमा देखियो भने सूक्ष्मजीव प्रक्रियाहरूसँग सम्बन्धित जीवविज्ञानको रूपमा व्याख्या गर्न सकिन्छ। हामीले जीवन पत्ता लगाएका छौं भने हामी भनिरहेका छैनौं। तर, निश्चित रूपमा यस दिशामा खोजीलाई अगाडि बढाउनुको बलियो कारण छ,’ नासाका सह-प्रशासक (विज्ञान मिसन निर्देशनालय) डा. निकोला फक्सले पत्रकार सम्मेलनमा भने, ‘यो जीवाश्मजस्तै हो। यो कुनै खानाको भाग हुन सक्छ वा यो मल हुन सक्छ र अब हामी यसलाई देखिरहेका छौं।’
तर, ती चट्टानहरूका नमूनाहरू अनुसन्धानका लागि पृथ्वीमा ल्याएपछि मात्र पुष्टि हुन सक्छ- यी तत्वहरू केही ब्याक्टेरियाबाट बनेका हुन्। यद्यपि, नासा र युरोपेली अन्तरिक्ष एजेन्सी (ईएसए)ले नासाको नमूना ल्याउने मिसन प्रस्ताव गरेको छ। तर, यसको बारेमा अझै अनिश्चितता छ।
अमेरिकी अन्तरिक्ष एजेन्सीले कोषमा ठूलो कटौतीको सामना गरिरहेको छ। यसलाई डोनाल्ड ट्रम्पको सन् २०२६ को बजेटमा समावेश गरिएको छ र नमूनाहरू ल्याउने फिर्ती अभियान रद्द हुने जोखिममा रहेकामध्ये एक हो।
आज मंगल ग्रह चिसो र बाँझो मरुभूमि हो। तर, अरबौं वर्ष पहिले यसमा बाक्लो वायुमण्डल र पानीको प्रमाण फेला परेको छ। र, यसैकारण यहाँ जीवनको निशान फेला पार्न उत्सुकता छ। यस उद्देश्यका लागि पर्सेभरेन्स रोभर पठाइएको थियो र यो २०२१ मा मंगल ग्रहको सतहमा अवतरण भएको थियो।
विगत चार वर्षदेखि यो रोभरले जेजेरो क्रेटर नामक क्षेत्रको अन्वेषण गरिरहेको छ, जुन एक समय एक प्राचीन ताल थियो, जसमा नदी मिसिन्थ्यो।
गत वर्ष रोभरले नदीले बनेको उपत्यकाको तल ‘लियोपर्डको छाप’जस्तो चिह्न भएका चट्टानहरू पत्ता लगाए। यो ठाउँलाई ‘ब्राइट एन्जल फर्मेसन’ भनेर चिनिन्छ।
यी चट्टानहरू लगभग ३.५ अर्ब वर्ष पुराना छन् र ‘माटोको ढुंगा’ भनेर चिनिन्छन्, जुन माटोबाट बनेको सूक्ष्म दाना भएको चट्टान हो।
यस अनुसन्धान पत्रका प्रमुख लेखक जोएल हुरोविट्ज, जो न्युयोर्कको स्टोनी ब्रुक विश्वविद्यालयका हुन्, ले भने, ‘हामीले तिनीहरूलाई देख्ने बित्तिकै हामीलाई लाग्यो कि यी चट्टानहरूमा केही रोचक रासायनिक प्रतिक्रिया भएको हुनुपर्छ र हामी उत्साहित भयौं।’
रोभर चट्टानहरूमा उपस्थित तत्वहरूको अनुसन्धान गर्न धेरै उपकरणहरूले सुसज्जित छ। यो डेटा वैज्ञानिक अध्ययनका लागि पृथ्वीमा पठाइएको थियो।
जोएल हुरोविट्ज भन्छन्, ‘हामीलाई लाग्छ कि हामीले तालको तल जम्मा भएको माटोमा भएका रासायनिक प्रतिक्रियाहरूको प्रमाण फेला पारेका छौं। यस्तो देखिन्छ कि यी रासायनिक प्रतिक्रियाहरू माटो र जैविक पदार्थहरू बीच भएका थिए र यसले नयाँ तत्वहरू सिर्जना गरेको थियो।’
पृथ्वीमा समान परिस्थितिहरूमा ब्याक्टेरियाको कारणले गर्दा रासायनिक प्रतिक्रियाहरू हुँदा सामान्यतया नयाँ तत्वहरू बन्छन्।
उनी भन्छन्, ‘यी चट्टानहरूमा यी चिह्नहरू कसरी बनाइए भन्ने सम्भावित स्पष्टीकरणहरू मध्ये एक यो हो। यो हामीले अहिलेसम्म गरेको सबैभन्दा ठोस सम्भावित बायोसिग्नेचर खोजजस्तो देखिन्छ।’
वैज्ञानिकहरूले जैविक पदार्थ वा ब्याक्टेरियाबिना त्यस्ता तत्वहरू कसरी बन्छन् भनेर पनि अनुसन्धान गरेका छन्। र, प्राकृतिक भूगर्भीय चालहरू पनि रासायनिक प्रतिक्रियाहरू पछाडि हुन सक्ने निष्कर्ष निकालेका छन्।
यद्यपि, यसका लागि उच्च तापक्रम आवश्यक पर्छ र यी चट्टानहरू कहिल्यै तातो भएकोजस्तो देखिँदैन।
हुरोविट्ज भन्छन्, ‘हामीलाई गैर-जैविक विधिहरू प्रयास गर्न केही कठिनाइहरू भएका छन्। तर, हामी तिनीहरूलाई पूर्ण रूपमा अस्वीकार गर्न सक्दैनौं।’
मंगल ग्रहमा हुँदा पर्सिभरेन्सले ब्राइट एंगल फर्मेसनमा पाइने चट्टानहरूको नमूनाहरू सहित नमूनाहरू पनि संकलन गरेको छ। यी क्यानमा सुरक्षित राखिएको छ र मंगल ग्रहको सतहमा फिर्ता मिसनका लागि पर्खिरहेको छ।
तर, बजेट कटौतीको खतरा बढ्दै जाँदा नासाका यस्ता मिसनहरूको भविष्य अनिश्चित छ। तर, चीनले सन् २०२८ मा शुरु हुने फिर्ती मिसनका लागि पनि प्रयास गरिरहेको छ। यद्यपि, निर्णयमा अझै बहस भइरहेको छ। वैज्ञानिकहरू यसलाई सकेसम्म चाँडो फिर्ता ल्याउन उत्सुकताका साथ पर्खिरहेका छन्।
प्रोफेसर गुप्ता भन्छन्, ‘हामीले यो नमूना हेर्नु आवश्यक छ। मलाई लाग्छ, धेरैजसो वैज्ञानिकहरूले पृथ्वीमा यी नमूनाहरूको जाँच गर्न चाहन्छन्, त्यसैले हामी यसलाई पृथ्वीमा ल्याउन प्राथमिकता दिइरहेका छौं।’