काठमाडौं- बंगलादेशको कामचलाउ सरकार प्रमुख तथा नोबेल शान्ति पुरस्कार विजेता मोहम्मद युनुसले हालै चीनको एक अन्तर्राष्ट्रीय मञ्चमा दिएको वक्तव्यले दक्षिण एसियाको कूटनीतिक मैदानमा नयाँ बहसको सूत्रपात गरिदिएको छ। उनले बंगलादेशलाई बंगालको खाडीको एकमात्र संरक्षकको रूपमा प्रस्तुत गरेपछि यो अभिव्यक्ति भारत-बंगलादेश सम्बन्धमा मात्र नभई समग्र क्षेत्रीय सन्तुलनमा गहिरो प्रभाव पार्ने विषय बनेको छ।
युनुसको भनाइ केवल बंगलादेशको सामुद्रिक हैसियतको व्याख्या मात्र थिएन, यसले भारतको पूर्वोत्तर क्षेत्रलाई ‘अवरुद्ध’ भूभागको रूपमा चित्रण गर्दै क्षेत्रीय रणनीतिक कथा पुन: लेख्ने संकेत गर्यो। त्यो पनि चीनको मञ्चबाट, जहाँ भारतको प्रभावलाई निरन्तर चुनौती दिइन्छ।
नेपालको दृष्टिकोण : किन महत्त्वपूर्ण छ यो बहसमा ?
नेपालजस्तो भूपरिवेष्ठित मुलुकका लागि समुद्रमा सीधा पहुँचको विषय नभए पनि समुद्री मार्गको उपयोग, क्षेत्रीय व्यापारिक सञ्जाल र शक्ति-सन्तुलनजस्ता विषयहरूमा यसको गहिरो प्रभाव रहन्छ। जब बंगालको खाडीमा शक्ति सन्तुलनको नयाँ विमर्श शुरु हुन्छ, त्यसको प्रतिध्वनि हिमालसम्म आइपुग्न सक्छ।
नेपालको पारवहन व्यापार हाल भारतको हावडा-कोलकाता बन्दरगाहमा केन्द्रित छ। यद्यपि, हाल बंगलादेशसँग रेल र सडक मार्गको माध्यमबाट वैकल्पिक पहुँच विस्तार गर्ने प्रयास भइरहेको छ। यस्तो अवस्थामा यदि बंगलादेशले आफूलाई ‘गेट किपर’को भूमिकामा प्रस्तुत गर्दै चीनको रणनीतिक प्रभावमा आधारित नीति अख्तियार गर्छ भने त्यसको प्रत्यक्ष असर नेपालमा पनि देखिन सक्छ, पारवहन सहजीकरण, व्यापार विस्तार र कूटनीतिक सन्तुलन सबै क्षेत्रमा।
चीनको भूमिका र कूटनीति
नेपालले पछिल्ला वर्षहरूमा चीनसँग पूर्वाधार, लगानी र व्यापारिक सम्बन्ध विस्तार गर्दै आएको छ। यद्यपि, चीनले बंगलादेश, श्रीलंका, पाकिस्तानलगायत देशहरूसँग अपनाएको ‘ऋण कूटनीति’को उदाहरण हेर्दा नेपालले सावधानीका साथ समीक्षात्मक दृष्टिकोण अवलम्बन गर्नु आवश्यक छ।
युनुसको भनाइ केवल व्यक्तिगत मत मात्र थिएन भन्ने प्रमाण हो- यस्तो गम्भीर धारणा चीनको आधिकारिक मञ्चमा प्रस्तुत गरियो, जुन भारतको रणनीतिक अवस्थालाई कमजोर पार्ने प्रयासको रूपमा पनि व्याख्या गर्न सकिन्छ। यदि ढाकाले चीनसँगको सम्बन्धलाई ‘रणनीतिक लाभ’भन्दा पनि गहिरो निर्भरतामा रूपान्तरण गर्छ भने त्यसले सम्पूर्ण क्षेत्रीय सन्तुलनलाई असन्तुलनतर्फ धकेल्न सक्छ, जसको प्रभाव नेपालले पनि प्रत्यक्ष अनुभव गर्न सक्नेछ।
भारत-बंगलादेश सम्बन्ध र नेपालको रणनीतिक विकल्प
नेपालका लागि भारत र बंगलादेश दुवै महत्त्वपूर्ण कूटनीतिक साझेदार हुन्। भारतसँगको ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र व्यापारिक सम्बन्ध गहिरो छ भने बंगलादेशसँग व्यापार र पारवहनको नयाँ सम्भावना खुल्दै गएको छ। सन् १९७१ मा बंगलादेशको मुक्ति संग्राममा भारतको निर्णायक योगदानलाई बंगलादेशभित्रै भुल्ने प्रयास हुनु केवल इतिहासको अपमान होइन, कूटनीतिक सन्तुलनमा खतरनाक मोड पनि हो।
यदि यस्ता भावनाहरू संस्थागत रूपमा स्थापित हुँदै गए भने नेपालले आफ्नो रणनीतिक कूटनीति पुन: संरचना गर्नुपर्ने आवश्यकता आइपर्न सक्छ।
विज्ञको प्रश्न मौनतामाथि !
बंगलादेशसँग सम्बन्धित कूटनीतिक बहसमा नेपाल सरकार पूर्ण रूपमा मौन बसेकोप्रति भूराजनीतिक विश्लेषक तथा परराष्ट्रविद अरुण सुवेदी आश्चर्य व्यक्त गर्छन्। यस्तो संवेदनशील विषयमा नेपालले आफ्नो धारणा सार्वजनिक गर्नुपर्ने उनको सुझाव छ।
भन्छन्, ‘समुद्र कसैको निजी सम्पत्ति होइन। त्यसलाई सबैले साझा स्रोतको रूपमा उपयोग गर्न सक्ने अधिकार अन्तर्राष्ट्रीय कानूनले सुनिश्चित गरेको छ। नेपालजस्तो भूपरिवेष्ठित देशले पनि पारवहन सुविधा र व्यापारिक पहुँचमा समान अवसर पाउनुपर्छ।’
उनको भनाइमा नेपालको मौनता केवल निष्क्रियता होइन, सम्भावित कूटनीतिक क्षतिको संकेत हो।
सन्तुलन, संवाद र क्षेत्रीय सहकार्यको बाटो
यही समय हो, नेपालले स्पष्ट र विवेकपूर्ण धारणा बनाउने। शक्ति सन्तुलनका प्रमुख खेलाडीहरूबीच मध्यस्थ भूमिकामा रहँदै र कूटनीतिक संवादलाई सन्तुलित स्वर दिँदै दीर्घकालीन सहकार्यलाई प्राथमिकता दिने नीति अपनाउनु आवश्यक देखिन्छ।
भारत र बंगलादेशबीच उत्पन्न तनावले क्षेत्रीय व्यापार, पारवहन, ऊर्जा सहकार्य र सुरक्षा रणनीतिमा असर पार्न सक्छ। यस्तो अवस्थामा नेपालले बहुपक्षीय कूटनीतिक संवादमा आफूलाई सक्रिय रूपमा प्रस्तुत गर्नुपर्ने आवश्यकता झनै बढेको छ।
शक्ति लहरमा होइन, विवेकमा सन्तुलन
युनुसको अभिव्यक्तिले नयाँ बहस जन्माएको छ। तर, केवल भाषणले न भूगोल बदलिन्छ, न ऐतिहासिक सम्बन्ध। नेपालका लागि सन्देश स्पष्ट छ- शक्ति केवल सैनिक हैसियत वा रणनीतिक पहुँचमा आधारित हुनु हुँदैन, त्यसमा ऐतिहासिक स्मरण, पारस्परिक सम्मान र विवेक आधारित सन्तुलन अनिवार्य हुन्छ।
दक्षिण एसियाको स्थायित्व समुद्रको किनारमा होइन- साझा उद्देश्य, संवाद, सम्मान र सहकार्यमा आधारित हुन्छ। नेपालले यही सन्देश बोकेर अगाडि बढ्नुपर्ने समय आएको विज्ञहरू बताउँछन्।